czwartek, 17 sierpnia 2017

Srebrnik 1779, czyli jak (przez czysty przypadek) nie straciliśmy Gdańska.

Dziś proponuje w założeniu krótki, ale numizmatycznie treściwy wpis o najdrobniejszej monecie srebrnej Stanisława Augusta Poniatowskiego wybijanej przez mennice koronną w 1779 roku. Po pierwsze zauważyłem, że stosunkowo rzadko dotychczas pisałem o srebrnikach SAP, bowiem w całej historii bloga (nie licząc tematów falsyfikatów) popełniłem tylko jeden wpis, o roczniku 1774. Oczywiście to nie przypadek, bo mam ku temu pewne powody. Sytuacja wynika trochę z niedokończonych, bo rozgrzebanych analiz, jakie na temat tego nominału prowadzę „na boku”, które mają odpowiedzieć mi na kilka pytań dotyczących głównie tez, które konkretnie monety z lat 1766-1768 są fałszywe a jakie są bez wątpienia oryginalne. Próbkę rozterek w tym temacie dałem w artykule, w którym opisywałem pruskie fałszerstwa srebrników. Mimo tego, że wówczas dość jasno zakwalifikowałem kilkanaście wariantów stempli podróbek, to dałem sobie jednak furtkę do powrotu i przedstawienia poprawionej analizy tego problemu. A jako, że w tym nominale najwięcej ciekawego działo się moim zdaniem właśnie w początkowych latach panowania SAP, to jakoś podświadomie nie ruszam tych niezbyt pewnych roczników, czekając na cud oświecenia J. Jednak człowiek jest z natury swojej niecierpliwy i uznałem, że nie mogę tak jaskrawie pomijać jednego z podstawowych nominałów. Szczególnie, że całkiem niedawno stałem się szczęśliwym właścicielem jednego z egzemplarzy a dodatkowo i prywatnie uważam, że rocznik ten nigdy nie został dokładnie zbadany i opisany. Tym sposobem, zdecydowałem się napisać o roczniku 1779 i o tajemnicach, jakie skrywa.

Jak zwykle temat monety chciałem powiązać z jakąś interesującą sytuacja lub wydarzeniem, które wydarzyło się w roku wybicia opisywanej dziś monety. Jednak już na wstępie dodam, że rok 1779 jest jednym ze szczególnych, w których w kraju zbyt wiele ciekawych rzeczy nie miało miejsca… Nawet jedno z moich ulubionych źródeł historycznych dostępnych w internecie opisuje ten okres tak: „W roku 1779 nie doszło w RP do istotnych wydarzeń wartych odnotowania w tym miejscu.” J. Czy, rzeczywiście był to taki nudny czas? A może to tylko taka przysłowiowa „cisza przed burzą”? Będzie się jeszcze nie raz okazja przekonać i to nawet na blogu, bo w końcu z tego rocznika dotychczas pisałem tylko o półzłotkach. Co znaczy, że jest jeszcze sporo nominałów do opisania i ciekawostek do opowiedzenia. Mam kilka swoich ulubionych i dziś sięgnę do historii, która co prawda fizycznie rozegrała się obok terenów I Rzeczpospolitej, jednak była z nią dość istotnie powiązana przez grube nici ówczesnej geopolityki. Tezę zamieściłem już w tytule (ręce precz od Gdańska!)  i mam nadzieję, że temat dla wielu może okazać się nowy i przez to zaciekawi nie tylko zdeklarowanych miłośników monet SAP. Głównym dzisiejszym wątkiem, wokół którego będę snuł swą opowieść będzie spór o sukcesję Bawarską. Konflikt rozgrywany na wielu płaszczyznach od salonów europejskich stolic po pola, okopy i kartofliska, stąd dość ciekawy i jak ulał nadający się do krótkiego przybliżenia. Poniżej pierwsza ilustracja nawiązująca do dzisiejszego wpisu.

Ok, zatem starujemy i zanim, zatem przejdę do ciekawostek związanych ze srebrnym groszem ostatniego króla z rocznika 1779, to nieco odkurzę zapomniany konflikt, którego finał (czy szczęśliwy?) znalazł miejsce w Sali Sejmu Ziemskiego w Cieszynie, gdzie podpisano traktat pokojowy kończący epizod zwany popularnie „wojną o sukcesje bawarską”. W rzeczywistości pokój ten kładł kres szeregowi nieporozumień i konfliktów (w tym tych zbrojnych) pomiędzy Austrią a Prusami trwających z przerwami od 1740 roku. Powodem ostatniej z wojenek pomiędzy zaborcami zakończonej pokojem w Cieszynie było ustalenie, kto odziedziczy władzę po zmarłym bezpotomnie w 1777 roku elektorze Bawarii Maksymilianie III Józefie. Generalnie jednak tłem tych wszystkich konfliktów była niechęć starej dynastii Habsburgów rządzącej w Wiedniu do skoligaconych z nimi innych dworów niemieckich w tym Bawarskiego i Pruskiego. Prusy za sprawą znanego nam już obrotnego króla Fryderyka II, zwanego Wielkim - prowadziły intensywną politykę powiększania swojego państwa i wzrostu swojego znaczenia, co jawnie kłóciło się z podobnymi planami Cesarstwa
Austrii. Bezkrólewie, jakie powstało w Bawarii, a więc terytorium położonym pomiędzy zwaśnionymi stronami było idealnym sposobem by w tym długoletnim już konflikcie przechylić szalę na swoja stronę. Temat sukcesji nie był łatwy do rozstrzygnięcia i obie strony miały swoje argumenty, udowadniające, że to właśnie ich faworytom i poplecznikom należy się scheda po zmarłym władcy. Jednak szybko okazało się, że jedynym legalnym spadkobiercą akceptowanym przez obie strony zostanie książę Palatynatu, niejaki Karol Teodor. Jednak to nie załatwiało sprawy, bo obie strony zdawały sobie sprawę, że problem nie został definitywnie rozwiązany, gdyż owy Karol Teodor również „oficjalnie” był bezdzietny i rozwiązanie było tylko tymczasowe. Jasne było, że po jego śmierci konflikt rozgorzeje na nowo. I wtedy właśnie postanowił zadziałać Józef II, młody cesarz Austrii, który był „na dorobku” i bardzo pragnął zapisać się w historii świata, chociażby poprzez odbudowanie potęgi rodu Habsburgów. Już w 1778 roku udało mu się poczynić kolejny (trzeci) krok w tym kierunku (po I Rozbiorze Polski i odebraniu Turkom Bukowiny), gdyż zawarł umowę z „tymczasowym” Karolem Teodorem na mocy, której w zamian za odpowiednie uposażenie gromadki jego nieślubnych dzieci i uznanie ich prawowitymi spadkobiercami, już teraz „w promocji” odda Austriakom 1/3 terenu Bawarii.  Żeby nie dać szans na ewentualna zmianę decyzji, jeszcze zanim ostatecznie porozumienie weszło w życie, Józef II wraz z armią cesarską wkroczył do „swojej 1/3 Bawarii” uprzedzając ewentualne protesty ze strony Prus, kiedy układ zostanie oficjalnie ogłoszony. Taka postawa poważnie skomplikowała sytuacje w tym rejonie, gdyż po pierwsze na takie rozwiązanie nie było zgody sąsiednich państw a po drugie, król Prus osobiście poczuł się „zrobiony w wała” i otwarcie wystąpił przeciwko temu działaniu. Oczywiście prusacy również nie byli w „ciemnie bici” i oficjalnie swoje działania uzasadniali wystąpieniem w imieniu „skrzywdzonego” takim obrotem sprawy brata Karola Teodora – Karola III księcia Zweibricken, który miał prawa do objęcia władzy w Bawarii. Nieoficjalnie oczywiście prusacy nie chcieli pozwolić na dominacje austriacką na „swojej niemieckiej ziemi”. Ot taka mała kłótnia i zadyma w germańskiej rodzinie J. Obok główny „podmiot” sporu, Karol Teodor, który troszczył się o nieślubne dzieci bardziej niż o swój lud.

Na początek oczywiście próbowano polityki zagranicznej. Austria ciesząca się poparciem Francji a Prusy za wstawiennictwem Anglii i Rosji podjęły mediacje, próbując dyplomacją rozstrzygnąć konflikt pokojowo. Jednak sztywne stanowiska obu stron oraz raczej bierna postawa wspierających je mocarstw, które miały wówczas swoje problemy i nie były zainteresowane włączaniem się w lokalny konflikt nie posuwały rokowań do szczęśliwego zakończenia. Scenariuszów rozwiązań było kilka i tu właśnie dochodzimy do zagadnienia związanego z tytułową rolą Rzeczpospolitej. Największe szanse powodzenia miał rozbiór Bawarii na wzór całkiem niedawno przeprowadzonego I Rozbioru Polski i podział kraju na elementy, które zadowolą obie strony. Jednak do tego trzeba by uzyskać jakiś kompromis a pomiędzy Habsburgami a Wittelsbachami wyraźnie nie było „chemii”. Kolejną braną pod uwagę stron możliwością rozstrzygnięcia konfliktu był plan pruski zwany „zamiennym”. Plan ten był prosty: w zamian za 1/3 Bawarii, jaką zagarnęli ostatnio Habsburgowie, Austriacy oddają Rzeczypospolitej (nam J) znaczną część Galicji, jaką uzyskali w ramach I Rozbioru Polski a w zamian za to, Polacy (my J) zrzekniemy się na korzyść Prus - Gdańska, Torunia i znacznej części Wielkopolski. Ot ciekawostka rodem z mózgu pruskiego ministra spraw zagranicznych. Jednak i tu nie uzyskano kompromisu, gdyż austriaccy nie po to doprowadzili do konfliktu żeby tracić. Tym sposobem, na szczęście nie doszło do „wymiany” terenów i fuksem nie straciliśmy Gdańska i innych ziem, do których śliniły się pruscy sąsiedzi. Ciekawe i nieco teoretyczne może być rozważanie, czy w ogóle I Rzeczpospolita była by w stanie przeciwstawić się temu gwałtowi. Czy król i magnaci upokorzeni I Rozbiorem zwarliby szeregi i odmienili losy kraju? Kto wie, jak by się to wszystko potoczyło…

Jednak na „wymianę” również zgody nie było, toteż konflikt z salonów przeniósł a się na pola. Sięgnięto do sprawdzonych już rozwiązań i król Prus Fryderyk II postanowił, że „nie ma już z nimi, o czym gadać” i założył, że metoda faktów dokonanych znów zadziała najlepiej. Nie wiele się namyślając jak postanowił tak uczynił i wkroczył na teren Bawarii razem ze swoją niemal 155 tysięczną armią. Austriacy nie pozostali bierni i szybko zebrali swoje 142 tysięcy wojska i wysłali na sporny teren. Ciekawie mają się te siły, kiedy porównamy je do zaledwie kilku tysięcznej armii koronnej I Rzeczpospolitej, jaka była wówczas „pod bronią”. Ale na szczęście król Poniatowski nie był stroną w tym konflikcie i Niemcy gonili się po polach i lasach jedynie w swoim towarzystwie. Wojna prowadzona była w trudnym terenie na terytorium dzisiejszych Czech, przez co nie była jakaś wybitnie dynamiczna i nie obfitowała w walne starcia obu ogromnych armii. Wprost przeciwnie, obie strony unikały otwartych konfliktów, zadowalając się podjazdami i szarżami na tabory i działając jak
by to była wojna partyzancka. Większość czasu wojsko spędzało w marszach i okopach, cierpiąc z głodu i chłodu. Nic dziwnego, że wojsko szybko dotknęły plagi najróżniejszych chorób, nieuleczalne zarazy, pomór koni oraz inne drobniejsze klęski. Trzeba dodać, że wpływ na ten stan rzeczy miała również monotonna dieta oparta niemal wyłącznie na kartoflach wykopanych z okolicznych pól. Taki obrót spraw spowodował lawinę dezercji, co w konsekwencji zmusiło strony do wycofania wojsk pruskich na „z góry upatrzone pozycje” na swoim terytorium. W literaturze często ta dwuletnia potyczka nazywana jest „wojna kartoflaną” widocznie wielotysięczne armie musiały naprawdę nieźle spustoszyć dopiero, co obsiane areały uprawy tej zamorskiej rośliny J. Część z historyków uznaje wojnę o sukcesję bawarską za ostatnią wojnę gabinetową w historii wojskowości, prowadzoną nie zbrojnie a poprzez posłów, posłańców i dyplomatów. Niemniej jednak w tych wojennych szaradach-podchodach, to jednak prusacy byli uznanymi mistrzami i to właśnie ich pozycje były w lepszej sytuacji taktycznej od wojsk przeciwników. I pewnie sytuacja taka trwała by jakiś dłuższy czas, gdyby nie wyżej już wspomniane plagi, jakie spadały na pruskie armie pozbawione logistycznego wsparcia na terytorium dzisiejszych Czech, które spowodowały rozkaz wycofania do Prus żeby tam przeczekać i przezimować. Obok prezentuje obraz przedstawiający opatrywanie ran pruskiego króla, których nabawił się podczas tego konfliktu. Być może ten fakt również miał wpływ na podjęcie decyzji o wycofaniu wojsk z terenu Czech. Jak by nie było Austriakom będącym w defensywie, taka decyzja „spadała z nieba” i już w styczniu 1779 ich wojska przeszły do ofensywy „atakując” Ziemię Kłodzką. Do wiosny na scenie wojennej nic się ciekawego nie działo, z a to w dyplomacji aż huczało, kiedy obie strony atakowały się wzajemnie oskarżając się o gwałcenie swoich praw i zasad Rzeszy. 

Trwało to jakiś czas i końca nie było widać. Wówczas pierwsza nie wytrzymała matka cesarza Austrii Maria Teresa, która przy znacznej pomocy drugiej z „mocnych kobiet” tych czasów, carycy Rosji Katarzyny I - zmusiła obie strony konfliktu do schowania szabelek i powrotu do rokowań. Efektem rozmów było podpisanie 13 maja 1779 pokoju w Cieszynie, na mocy, którego Austrii przypadło 234 mil kwadratowych terytorium Bawarii, położonych między Dunajem, Innem oraz Salzachem, które wraz z zamieszkującymi je 80 tysiącami mieszkańców. Tym czasem Fryderyk II i jego Prusacy uzyskali bezpośredni wpływ na sytuację na spornym terenie. W ten oto sposób spełniło się kolejne marzenie pruskiego króla o zbudowaniu wielkiego mocarstwa i przyłączanie nowych terenów do swojego terytorium. Sytuacja ta również pokazuje mechanizm wpływania silnych krajów na swoich słabszych sąsiadów. To, że konflikt już na początku swojego trwania nie zakończył się Rozbiorem Bawarii świadczy tylko o tym, że strony musiały dojść do dyplomatycznego porozumienia. Jak widać same Austria i Prusy nie potrafiły się w II połowie XVIII wieku dogadać i to właśnie Rosja była katalizatorem zgody. Porozumienie pomiędzy sąsiednimi mocarstwami było dla nas kolejnym „gwoździem do trumny”, bo kosztem zaledwie 300 ofiar, jakie poległy podczas tych wojennych zmagań, ustanowiono nowy porządek na terenach państw germańskich. Porozumienie wspierało Prusy, naszego śmiertelnego wroga a dodatkowo odbierało realne szanse na utworzenie w regionie „trzeciej siły”, która potencjalnie mogłaby być stworzona z wielu państw Rzeszy Niemieckiej, a Bawaria i Saksonia mogłyby być podstawą takiej unii. Zamykając ten rozdział, większej roli naszego króla czy Rzeczpospolitej w tym konflikcie nie było. Nie odzyskaliśmy ziem Galicji, ale równocześnie nie straciliśmy Gdańska, Torunia i Wielkopolski. Można uznać to za remis ze wskazaniem na przeciwnika. Poniżej mapa Bawarii z zaznaczeniem linii podziału pomiędzy oba mocarstwa.

A teraz po tym „niemieckim skoku w bok” czas na powrót nad Wisłę, do Warszawy i jej mennicy koronnej w 1779 roku. Na początek prezentuje przykładowe zdjęcie srebrnego grosza i na jego podstawie określimy, co dotychczas wiemy o tej monecie.
W dotychczas wydanej oficjalnej literaturze numizmatycznej, co do zasady wyróżnia się tylko jedną odmianę srebrnika z 1779 roku. Nie będę cytował informacji z poprzednich katalogów, skupie się tylko na najnowszej pozycji autorstwa duetu Parchimowicz i Brzeziński „Monety Stanisława Augusta Poniatowskiego” wydanym w ubiegłym roku. Tam pod pozycją 15.k znajdujemy szczegółowy opis interesującego nas dzisiaj numizmatu.

AWERS: Ukoronowany monogram królewski SAR wpisany w kwadrat
REWERS: Wpisany w kwadrat 5-cio wersowy napis określający próbę srebra i rocznik - 320/EX/MARCA/PURA.COL./1779.  Dodatkowo kolejne cztery wersy tekstu opisane na kwadracie, określające nominał, tytulaturę władcy oraz inicjały ówczesnego intendenta mennicy Efraima Brenna - 1.GR./R.POL./E.B./M.D.L.
Słowem, mamy tu standardowy układ, występujący na większości koronnych srebrnych groszy SAP. Dodatkowo w katalogu mamy odniesienia do poprzednich publikacji, czyli najważniejszych katalogów z lat minionych. I tak moneta 15.k, to również to samo, co: Plage 228, Kopicki 2316 i Parchimowicz 1214.l. W innym miejscu autorzy podają nakład, który dla tego rocznika wynosi 85 652 sztuk oraz za Kopickim podają stopień rzadkości, określony na R3. Ot cała wiedza i filozofia dostępna na ten temat w pigułce.

I co teraz? Teraz przyjrzyjmy się dokładniej i bliżej obu stronom monety i postaramy się znaleźć różnice, które pozwolą nam policzyć stemple i w efekcie opisać warianty, w jakich występuje ta moneta. Zacznijmy od głównej strony grosza, czyli od awersu. Tradycyjnie wprowadzę swój „punkt kontrolny”, który pomoże nam łatwiej dostrzec te odmienności. Dla awersu będą to 2 punkty. Punkt „a)”, w którym zajrzymy do wnętrza korony i który przyjmie dwie możliwości „wnętrze korony skośnie karbowane” oraz „wnętrze korony gładkie”. Tu powtarza się nam obserwacja z opisywanego wcześniej rocznika 1774, gdzie również ta zmienna okazała się kluczowa dla awersu. Dodatkowo wprowadzimy drugi punkt „b)” w którym przyjrzymy się najwyższemu punktowi korony, czyli krzyżowi. Mamy dwie możliwości: „krzyż dotyka linii kwadratu” lub „krzyż zachodzi na linie kwadratu”. Obie zmienne tworzą 3 odmienne układy, które wizualizuje na powiększonych zdjęciach poniżej.
Podsumowując ten fragment, na awersie mamy dwie zmienne, które w efekcie pozwalają wyznaczyć 3 stemple awersu, które już w całej okazałości pokazuje poniżej.

AWERS 1 -> a) wnętrze korony skośnie karbowane; b) krzyż dotyka linii kwadratu;
AWERS 2 -> a) wnętrze korony skośnie karbowane; b) krzyż zachodzi na linie kwadratu;
AWERS 3 -> a) wnętrze korony gładkie; b) krzyż zachodzi na linie kwadratu;

 Teraz czas na druga stronę srebrnika. Tam teoretycznie może czaić się wiele ciekawostek, bo gdzie szukać różnic jak nie na elementach napisowych. Rozczaruję poszukiwaczy wariantów stempli, że z analizy dostępnego materiału jestem zdania, że mamy do czynienia tylko z 2 stemplami rewersu. Żeby je łatwo rozpoznać wprowadzę punkt kontrolny ”a) „ w którym będziemy porównywać usytuowanie kropki, występującej pomiędzy wyrazami PURA i COL, w stosunku do napisu MARCA występującego powyżej. Kropka a więc i punkt kontrolny „a) „ może przybrać tylko dwie wartości: „kropka pod literą C” lub „kropka pod literą R”. Na zdjęciach poniżej można prześledzić oba układy.
To doprowadziło do wyznaczenia dwóch stempli rewersu. Pełne zdjęcia rewersu w obu wariantach prezentuje poniżej.

REWERS 1 -> a) kropka pod literą C;
REWERS 2 -> a) kropka pod literą R;
Teraz płynnie przechodzimy do badania ilościowego opartego głównie na dostępnych zdjęciach rodem z licznych baz aukcyjnych. Do dzisiejszego artykułu udało mi się zgromadzić 26 egzemplarzy i na tej próbie będę wyciągał dalsze wnioski dotyczące całego rocznika badanej dziś monety. Na początek zobaczmy ilu wariantów srebrnika doszukałem się porównując obie strony.
Jak widać powyżej, można wyznaczyć 3 warianty srebrnego grosza z 1779. Jednak dla porządku należy dodać, że wariant 1 i 2 różnią się od siebie nieznacznie, jedynie awersem, Na zdjęciach pokazałem róznicę w usytuowaniu krzyża w koronie, lecz jest tam więcej drobnych różnic w tym środkowa część litery "R" w monogramie SAR.  

Zobaczmy ile poszczególnych wariantów wystąpiło w przebadanej próbie. Zestawienie obrazujące rozkład procentowy w poniższej tabelce.
I tak, podstawowym układem jest WARIANT 1, który wystąpił na ponad połowie egzemplarzy. Z drugiej strony skali mamy WARIANT 3, którego „gładka korona” zaobserwowana została przeze mnie na zaledwie 19% sztuk. Odnieśmy teraz te dane do znanego nam nakładu, wynoszącego 85 652 egzemplarzy. Zestawienie poniżej pokazuje ile poszczególnych wariantów monety wybito (teoretycznie) w ramach całego nakładu.

Zdziwienie nie ma. Rozkład procentowy i nakład pokazał nam, że ilość poszczególnych wariantów waha się od 46 do 16 tysięcy sztuk. Najmniej jest monet w układzie WARIANT 3 i to fakt, z którym trudno dyskutować. Ok, a teraz stopnie rzadkości według skali hr. Emeryka Hutten-Czapskiego oraz moja ich interpretacja.
Jak widać nie powieliłem stopnia R3, jaki przyznano temu rocznikowi (jako całość) w najnowszym katalogu. Uważam, że to nieco przeszacowana wartość i na tę notę zasługuje wyłącznie jedynie najmniej popularny WARIANT 3 występujący w tym roczniku. Dla WARIANTU 1 moim zdaniem R1 jest całkiem adekwatną wartością.

To tyle, pozostaje mi już tylko pokazanie i opisanie monet w układzie katalogowym. 

ROCZNIK 1779

15.k – WARIANT 1 – > AWERS 1/REWERS 1
Awers: ukoronowane inicjały królewskie SAR wpisane w kwadrat
Rewers: napis w 5 wersach wpisany w kwadrat 320/EX/MARCA/PURA.COL./1779.; nad kwadratem 1.GR.; z prawej strony kwadratu R.POL.; z lewej strony M.D.L; pod kwadratem inicjały E.B.
Nakład łączny rocznika = 85 652
Szacowany rozkład wariantu 1 w roczniku = 54% = 46 120 sztuk
Szacowany stopień rzadkości = R1

15.k1? – WARIANT 2 – > AWERS 2/REWERS 1
Awers: ukoronowane inicjały królewskie SAR wpisane w kwadrat
Rewers: napis w 5 wersach wpisany w kwadrat 320/EX/MARCA/PURA.COL./1779.; nad kwadratem 1.GR.; z prawej strony kwadratu R.POL.; z lewej strony M.D.L; pod kwadratem inicjały E.B.
Nakład łączny rocznika = 85 652
Szacowany rozkład wariantu 1 w roczniku = 27% = 23 060 sztuk
Szacowany stopień rzadkości = R2

15.k2? – WARIANT 3 – > AWERS 3/REWERS 2
Awers: ukoronowane inicjały królewskie SAR wpisane w kwadrat
Rewers: napis w 5 wersach wpisany w kwadrat 320/EX/MARCA/PURA.COL./1779.; nad kwadratem 1.GR.; z prawej strony kwadratu R.POL.; z lewej strony M.D.L; pod kwadratem inicjały E.B.
Nakład łączny rocznika = 85 652
Szacowany rozkład wariantu 1 w roczniku = 19% = 16 472 sztuk
Szacowany stopień rzadkości = R3

Na dziś to koniec historii. W dzisiejszym nie najdłuższym wpisie (jest postęp J) udało mi się przedstawić bliżej nieznaną historię związaną z realiami geopolitycznymi, w jakich trwała I Rzeczpospolita w II połowie XVIII wieku. Jak się okazuje, to że nie straciliśmy wówczas kolejnych terytoriów i miast nie do końca było naszą zasługą a raczej zbiegiem okoliczności w których nasz kraj był tylko igraszką w łapach „wielkich tego świata”. Z numizmatycznego punktu widzenia, udało się dziś pokazać znane mi stemple srebrnika z 1779 roku oraz bardziej szczegółowo opisać ten rocznik. Czyli przyjemne z pożytecznym J. I tym optymistycznym akcentem żegnam się, jednocześnie zapraszając za jakiś czas.

W dzisiejszym tekście wykorzystałem informacje z najnowszego katalogu monet SAP autorstwa Janusza Parchimowicza i Mariusza Brzezińskiego „Monety Stanisława Augusta Poniatowskiego” oraz ze stron internetowych www.instytuthistoryczny.pl, www.konflikty.pl, i z serwisu Wikipedia.pl, Zdjęcia monet wykorzystane we wpisie i podczas analizy pochodzą z archiwów aukcyjnych Warszawskiego Centrum Numizmatyki, Antykwariatu Numizmatycznego Michała Niemczyka, serwisu Allegro oraz z Muzeum Narodowego w Krakowie (kolejny raz!) i ze zbiorów Rafała Janke oraz z moich własnych.

środa, 9 sierpnia 2017

Fałszywe dwuzłotówki SAP, czyli nie wszystko jest „coinem” co się świeci.

Dziś czas na kontynuowanie wątku polegającego na opisywaniu i pokazywaniu na blogu przykładów fałszywych monet srebrnych Stanisława Augusta Poniatowskiego. Kolej na jeden z podstawowych, bardzo popularnych a za razem całkiem „dorodnych” nominałów, jakim była ówczesna dwuzłotówka SAP. Jednak zanim o tym, chciałbym nieco wyjątkowo napisać kilka zdań na tematy bieżące. 

Po pierwsze dziękuję za liczne komentarze, wiadomości i informacje, jakie do mnie przesyłacie w tematach związanych z monetami ostatniego króla. Na wszystkie staram się odpowiadać „asap”, by bez zbędnej zwłoki podzielić się swoją opinią. Sporo ciekawostek z tego, co do mnie dociera ma szanse w przyszłości zostać wykorzystane na blogu i zostać elementem nowych historii, które mam tu w planie opowiedzieć. Tym samym jeszcze raz pięknie dziękuję za wszelka pomoc i apeluję do coraz liczniejszego grona badaczy i poszukiwaczy monet Poniatowskiego o więcej J. Po drugie – w ostatnim czasie jestem jakoś wyjątkowo zaprzątnięty tematami życiowymi i zawodowymi, a wolnego czasu jak na lekarstwo, stąd coraz trudniej jest mi się zabrać za pisanie artykułów a i zbieranie materiałów do wpisów ostatnio tez nieco kuleje. Mój umysł nie jest wolny od trosk i błądzi ogarniając tematy niezbyt związane z moimi pasjami. Remont dał mi mocno w kość, zarówno w psyche jak i po kieszeni, a to jeszcze niestety nie koniec „inwestycji”, bo aktywnie czekam na nowe meble a wszystko to się codziennie komplikuje, piętrzy i opóźnia. Wniosek jest taki, nie wszystko jeszcze w naszym pięknym kraju działa tak sprawnie jak by sobie to klient życzył, nie można więc zakładać (tak jak ja to nieopatrznie zrobiłem), że będzie się zawsze miało do czynienia z samymi profesjonalistami. Niestety istnieje na tym świecie „I Prawo Murphiego”, które mówi coś w stylu, „Jeśli coś może się nie udać, to należy założyć, że na pewno się nie uda”. Swoje trzeba odczekać i przeżyć, całe szczęście, że zakładam już niedługo nadejście błogiego czasu pod tytułem”10 lat świętego spokoju” J. Po trzecie – już „zaniedługo” pierwszy raz w życiu wyjeżdżam na Ukrainę. Co prawda „tylko” do Lwowa i zaledwie na kilka dni, ale i tak jestem ciekaw, co tam zastanę, bo zamierzam cały ten czas spędzić na aktywnym zwiedzaniu miasta. Oczywiście przygotuję się internetowo, żeby z grubsza wiedzieć, co, gdzie i kiedy… ale ekscytujące jest to, że mam wyjątkowo „mgliste” plany, co do miejsc, które chciałbym tam zobaczyć. Zwykle wiem to konkretnie, a teraz taka mała odmiana, bo zamierzam dać się „zagubić” w mieście. Pod warunkiem, że znajdę tam jakieś ciekawe nawiązanie do czasów SAP (będę ich wypatrywał), to istnieje nawet drobna szansa, że swoją krótką podróż podsumuje we wpisie na blogu. Zatem już we wrześniu zaśpiewam sobie „ahoj przygodo!” J.

No i wreszcie po czwarte – ta „skundlona polityka”. Nie wiem czy już o tym pisałem, a jeśli tak to wybaczcie staremu człowiekowi… Od dobrych kilku lat unikam jak ognia polityki i w związku z tym żyje mi się lepiej, a już na pewno – o wiele spokojniej. Podstawą mojego zachowania jest przeświadczenie, że „polityka to bagno bez zasad”, a sami politycy to osoby w większości bez własnych poglądów i kręgosłupa moralnego. Co skutkuje tym, że są to w mojej opinii osoby, które jak pasożyty żerują na społecznym zainteresowaniu, ciągłym antagonizowaniu i napuszczaniu na siebie poszczególnych grup swoich zwolenników, które w jakimś sensie potwierdza ich byt i przydatność.  To zachowanie żenujące i dla mnie nie do przyjęcia. Postanowiłem sobie zatem, żeby nasi wybrańcy „mieszali się sami we własnym sosie” i nie wciągali mnie w swoje emocjonalne szarady, gdyż „medialna większość” z tego, co robią jest jak puch marne i sensu w tym brak. Polityka ma dobrze robić „politykom i ich rodzinom” a nie obywatelowi, stąd nic mi to tego i ja się do prywatnych interesów ludzi zupełnie nie mieszam. Żeby wprowadzić swoje postanowienie, ze swojego życia wykreśliłem wszelkiego typu telewizyjne dzienniki, relacje polityczne i całą związaną z tym szczekającą na siebie publicystykę. Czytając prasę i publikacje w intrenecie skutecznie omijam te, które zahaczają o aktualnie „gorące” tematy. Tym samym mieszkając niemal w centrum stolicy, mogę śmiało napisać, że nie wiem, kto aktualnie i przeciw czemu oraz dlaczego protestuje. Kto za tym stoi i w czyim interesie to robi. Oczywiście, jako legalista, doceniam w pewnym sensie „ludzkie instynkty” pchające obywateli do wyrażania swojego zdania a najczęściej sprzeciwu, jednak „bicie piany” mnie nie interesuje, gdyż właśnie się wypisałem i wysiadłem z tego tramwaju.

Tym bardziej zdziwiłem się ostatnio, gdy tematy związane z szeroko pojętą numizmatyką wkroczyły na polityczne salony i niejako rykoszetem odbiły się od mojej podświadomości. Pierwsza była informacja o zmianach prawa związanego z „wykopkami” i całym tematem traktowania zjawiska detektoryzmu w Polsce. Znając się na tym temacie dobrze, ale jednak nieco teoretycznie i internetowo, naiwnie sądziłem, że przyszłe prawodawstwo będzie zmierzać ku rozwiązaniom przyjaznym tego typu zainteresowaniom i aktywnościom terenowym, co pozwoli niejako wyjść z podziemia pasjonatom wielogodzinnego włóczenia się po polach i lasach. A tu ZONK „zdziwko mnie chapło”, bo okazało się, że zwyciężyła druga opcja (nie sądziłem nawet, że taka istnieje) i wszystko poszło w drugą stronę a prawo ma zostać zaostrzone. Z jednej strony to słabo, bo liczne grono poszukiwaczy skarbów to zakręceni na punkcie historii pasjonaci a z drugiej to „dobrze”, bo z pewnością sporą grupę stanowią miłośnicy handlu, którzy traktują to hobby jak pracę zarobkową. Ja osobiście uważam, że nie ma prawdopodobnie nic piękniejszego od poszukiwania skarbów (w tym oczywiście starych monet) w terenie. Jestem pewien, że ten typ aktywności był by dla mnie spełnieniem marzeń o aktywnym spędzaniu wolnego czasu na łonie przyrody. Jednak mimo tego, że czasem nawet aktywnie uczestniczę w dyskusjach na forma miłośników „wykopków”, to nigdy nie zdecydowałem się na praktyczne podejście do tematu i w życiu nie miałem w ręku wykrywacza do metali. Nie powoduje mną niedowład techniczny czy też jakiś strach. Moim „problemem” jest to, że ja po prostu bardzo sobie cenię własność prywatną. Nie do przyjęcia dla mnie jest wchodzenie z wykrywaczem i prowadzenie poszukiwań na obszarze niebędącym moją prywatną własnością. Wykopane „bez pozwolenia” właściciela fanty, uważam za najzwyklejszą i ordynarną kradzież. A że złodziejstwem się brzydzę, to mimo szczerych chęci nie jestem w stanie dołączyć do dektektorystycznej braci i radośnie sobie kopać. Myślałem nawet nad rozwiązaniem tego problemu i planowałem zakupić kilka hektarów pól i lasów w celach inwestycyjno-poszukiwawczych. Być może wówczas uda mi się spełnić moje marzenie i „wsiąknę na dobre” łapiąc bakcyla. Jednak na te chwilę, to tak zwana „melodia przyszłości”. Piszczcie, co sądzicie o tym problemie, jakie macie zdanie na temat handlu „wykopkami” i czy moja postawa nie jest czasem kolejnym przejawem naiwnej wiary w prawo i sprawiedliwość J.

Kończąc ten przydługi wstęp jest jeszcze drobne „po piąte”. Coś dla miłośników pochodnej dziedziny numizmatyki, czyli falerystyki. Mam na myśli słynny „coin” Misiewicza J. Jakże szerokie okazuje się angielskie słowo, którym oznaczamy monety i które z racji globalnej skali naszych zamiłowań, zapewne używamy równie często jak jej polskie odpowiedniki. Nie zajmując się polityką, zatem nie będę zabierał głosu „w sprawie”. Wydaje mi się też, że osoba wyróżnionego tym słynnym „coinem” została już dostateczną ilość razy publicznie zgrillowana, tym samym nie będę dołączał do tego polowania z nagonką. Zabiorę jednak zdanie z punktu widzenia miłośnika Wojska Polskiego, żołnierza rezerwy oraz osoby dumnej z historii naszego oręża. Będzie to wypowiedź krótka, która przy okazji nawiąże (W KOŃCU!)  do tematu dzisiejszego wpisu. Poniżej moja subiektywna ilustracja tego jakże elektryzującego miłośników numizmatyki wydarzenia J.
Dobrze, po tej dawce tematów bieżących i impresji zupełnie nie na temat, wracamy do meritum. Poniżej mam zamiar opisać i pokazać znane mi przykłady fałszerstw dwuzłotówek SAP. Zatem jak to mówią staropolscy miłośnicy monet z nad Wisły – „let’s get started” i przejedźmy się po rocznikach ośmiogroszówek SAP zaczynając od pierwszych roczników a kończąc na czasach schyłku I Rzeczpospolitej. 

Na pierwszy ogień pójdą monety zdigitalizowane i udostępnione cyfrowo przez Muzeum Narodowe w Krakowie i ich słynny Gabinet Numizmatyczny im. Hrabiego Emeryka Hutten-Czapskiego. Tam znajdziemy naprawdę sporo ciekawych podróbek. Pierwszy egzemplarz to fałszywa moneta z 1768 roku. Niestety dysponujemy tylko zdjęciem awersu, stąd jak na standardy bloga będą to dane
połowiczne.Jak widać, to całkiem udany egzemplarz. Fałszerz nie kombinował z podrabianiem stempla i nie trudził się biciem „własnych wersji” dwuzłotówki, tylko umiejętnie zastosował technikę galwaniczną. Tym sposobem, na pierwszy rzut oka, patrząc centralnie na awers widzimy niemal oryginał. Jednak już obrzeże monety i niewidoczny na zdjęciu rant zdradziłaby nam więcej szczegółów technicznego wykonania powłoki ze „stopu metali barwy srebrzystej” i połączenia jej z rdzeniem, który został wykonany zapewne z miedzi lub jej stopu. Gdybyśmy mieli dodatkowe zdjęcia byłaby to sytuacja idealna, stąd od razu drobny apel do kustosza zbioru numizmatycznego w Muzeum Narodowym w Krakowie, pani Anny Bochnak o uzupełnienie udostępnionych pozycji o zdjęcia z innych perspektyw niż tylko awers. Dysponujemy za to danymi o wadze, grubości i średnicy, zatem możemy odnieść te zmienne do oryginałów. I tak, ten falsyfikat ma średnicę 29,8mm i jest to wyraźnie więcej od standardowych egzemplarzy bitych w Warszawie, które mają 29mm. Stawiam, że łączenie (lutowanie) pokrywy galwanicznej na rancie spowodowało to odchylenie od normy. Waga 7,58g również wyraźnie „mija się prawdą”. Biorąc pod uwagę fakt, że oryginalna dwuzłotówka waży 9,35g, to różnica prawie 2g zapewne jest wyraźnie odczuwalna, jeśli ma się monetę w ręku. Zatem kolejne pudło. No i na deser grubość. Muzealnicy zmierzyli, że fals ma 1,7mm grubości, co odnosząc do średniej oryginałów tego rocznika z mojego zbioru jest XXX. Ostatnia ciekawostka na jej temat jest szacunkowy okres powstania tego krążka, który został określony przez MNK na koniec XIX/ początek XX wieku. Co może świadczyć o tym, że fals został wykonany na szkodę kolekcjonerów. W sumie w tym okresie metoda galwaniczna była bardzo popularna, jednak z drugiej strony rocznik 1768 jest raczej popularny, więc trudno uważać żeby moneta była jakoś wyjątkowo cenna i uzyskała przez to wysoką cenę w sprzedaży. Trudno dociec, czym się kierowali fałszerze 150 lat temu, być może w okresie, kiedy Polska nie była niepodległa, tego typu „pamiątki” były poszukiwane. Podsumowując, moneta wygląda na dwuzłotówkę tylko, jeśli patrzymy na nią w ten sposób jak wykonano zdjęcie. Zapewne prosta analiza doprowadziłaby każdego posiadacza do wniosku, że ma do czynienia z podróbką. 

Porównajmy ją z kolejną monetą fałszywą z tego samego rocznika 1768, którą możemy „zwiedzać” dzięki MNK. Oczywiście znów tylko awers L. Na początek, żeby uchwycić znaczną odmienność i określić różnice widoczne na 1 rzut oka, zobaczmy zdjęcie.Jak możemy zauważyć, pomimo tego, że
rocznik (zdaniem MNK) jest identyczny jak w poprzednim przypadku, to metoda wykonania tej podróbki jest zupełnie inna. Z całą pewnością mamy do czynienia z odlewem, o czym dobitnie świadczy wiele cech, takich jak: nierówne tło monety, niewyraźne napisy otokowe i portret króla oraz wyraźne trudności z uzyskaniem okrągłego kształtu, przez co powstały defekty widoczne na obrzeżu. Pewnie również to nie wina fotografa, że metal wykorzystany do odlewu jest znacznie słabiej imitujący srebro niż warstwa galwaniczna na poprzednim egzemplarzu. Metal bardziej wygląda na szary niż srebrny i przywodzi mi na myśl jakiś stop cyny lub ołowiu. Ogólnie raczej nieudany egzemplarz. Jednak może to świadczyć o fałszerstwie „z epoki”, gdyż to właśnie w II połowie XVIII wieku krążyły podróbki wykonane w ten sposób (równie niedbale), produkowane w warsztatach na szkodę emitenta. Porównajmy dane metryczne i zobaczmy czy ta metoda pozwalała się bardziej zbliżyć do oryginalnych wartości średnicy, wagi i grubości krążka. Średnica 30,7mm od razu rozwiewa te wątpliwości. Moneta jest wyraźnie większa od monet bitych w Mennicy warszawskiej i z pewnością nie wcisnąłbym jej do kapsla Quadrum, 29 – w jakich trzymam monety z tego nominału. Waga 6,63g dopełnia obraz klęski fałszerza. Prawie 3 gramy różnicy, to już naprawdę czuć „w ręku” i pewnie w czasach SAP, kiedy monety kruszcowe były w obiegu, to właśnie ten element był kluczowy i istotny dla ówczesnych obywateli. Zakładam, że nawet biorąc pod uwagę pewne zacofanie społeczne trudno było gdzieś „upchnąć” takie cudo i wmówić komuś, że to dobra moneta wykonana ze srebra. Zresztą dziura na wylot, jaką mamy w tym egzemplarzu, moim zdaniem świadczy o tym, że jakiś oszukany a świadomy użytkownik oznaczył tego falsa gwoździem by w sposób niebudzący wątpliwości wyeliminować ta podróbkę z obiegu. Grubość 1,7mm identyczna jak w poprzednim egzemplarzu jest jedyna cechą, która w miarę trzyma poziom. Podsumowując, badziew, ale jak najbardziej fajny i ciekawy, bo w końcu to „badziew z epoki”. Takie monety moim zdaniem maja wartość historyczna i warto je umieszczać w zbiorach.

Idąc dalej po kolei i dochodzimy do rocznika 1771 i jego próbnych dwuzłotówek, które z racji na swoja rzadkość były kiedyś i są nadal dość często podrabiane. To oczywiste działanie na szkodę kolekcjonerów. Poniżej zaprezentuje dwie monety imitujące oryginalna próbną osmiogroszówkę z 1771 roku. Pierwsza będzie ze zbiorów MNK, czyli w domyśle będzie to „starsza siostra” drugiego egzemplarza, którym będzie popularny obecnie chiński produkt „monetoSAPpodobny”. Na początek zdjęcie monety z muzeum w Krakowie, którego pracownicy „pewnie dla odmiany”, zdecydowali się udostępnić nam obie strony, brawo J.

Interesujące wykonanie. Moneta bardzo poszukiwana przez kolekcjonerów, stąd zapewne, jakość wykonania musiała być odpowiednia. Według znawców z MNK moneta została wybita, zatem „wyższa szkoła jazdy” gdyż technika bicia jest raczej niedostępna w garażowych produkcjach i wymaga odpowiedniej wiedzy i zaawansowanych narzędzi. Metal użyty do wykonania tej fałszywki, na zdjęciu wygląda zaskakująco porządnie. Kolor zdecydowanie nawiązuje do srebra, z którego wykonana był oryginał, stąd można założyć, że to profesjonalna robota. Według opisu ze strony muzeum, moneta została wykonana zdecydowanie po 1771 roku, czyli w… XX wieku. Moim zdaniem prezentowana dwuzłotówka jest z jednej strony w oryginale na tyle rzadka (R4) a z drugiej, podróbka bardzo poprawnie wykonana, że bez dokładniejszej analizy i pomiarów może być się trudno zorientować, z czym mamy do czynienia. Ja bym się pewnie nie zdecydował ze zdjęcia opiniować, która moneta jest oryginałem a która to kopia. Szukając bardziej wyraźnych różnic porównajmy zatem cechy fizyczne podróbki: średnica 26,8mm, waga 4,87g i grubość krążka 1,3mm. Odnosząc je do oryginalnych prób monet z Mennicy Warszawskiej, które charakteryzują się (według katalogu) średnicą 27mm i wagą 5,86g – możemy zauważyć, że jedynie ciężar monety może dość łatwo zdradzić, że mamy do czynienia ze świetnie wykonaną kopią. Ale czy na pewno???

Porównajmy to teraz z drugim przykładem podrabiania monety z 1771 roku, czyli z chińskimi podróbkami, które aktualnie w hurtowych ilościach są dostępne w sprzedaży. Szczegółowo opisywałem je w poprzednim artykule, gdyż sprzedawcy na podstawowym portalu internetowym nie znając się zbytnio na monetach SAP z uporem wartym większej sprawy opisują te podróbki, nie wiedzieć, czemu jako złotówki. Na początek zdjęcie z aukcji.
Nie będę się znęcał, więc tylko dla zasady porównajmy średnicę i wagę. Jak widać na zdjęciu powyżej sprzedawca określił te dane w aukcji. Średnica 26mm jest mniejsza od oryginału prawie o 1mm, natomiast waga 7,9g jest aż o 3g wyższa niż XVIII wieczny wyrób wykonany z czystego srebra. Świadczy to o tym, że fałszerzom nawet w XXI wieku trudno jest osiągnąć zbliżone wartości. Oczywiście znawcy monet próbnych, (do których ja się nie zaliczam) znają zapewne również monety bite oryginalnymi stemplami w XIX wieku, których waga zdecydowanie różni się od oryginałów z czasów SAP i osiąga nawet ponad 7 gramów. Stąd trudno dociec, co Chińczycy fałszują – oryginał z XVIII wieku, czy jego XIX wieczną kopię. Ja nie podejmuje się tego rozstrzygać. To generalnie temat bardziej dla znawców tego zagadnienia. Prezentując ten rocznik pragnę tylko zwrócić uwagę na fakt, że nie tylko chińskie falsy mogą być groźne dla kolekcjonerów, bo istnieją również kopie wykonane stemplami „jak oryginał”.

Idźmy dalej i popatrzmy na kolejny rocznik podrobionej dwuzłotówki ze zbiorów muzeum w Krakowie. Tym razem będą to aż trzy różne monety z 1789. Opiszę je krótko, zacznijmy od pierwszej z brzegu. Dość długo pisze już o fałszerstwach, zatem kto czyta moje wypociny i spojrzy na zdjęcie tego egzemplarza, to już zapewne sam bez mojej pomocy wie, z czym mamy tu do czynienia. Dziobate tło monety, rozmyte liternictwo i portret oraz niezbyt trafiony kolor, niemal od razu sugerują nam odlew. Potwierdza to opis ze stron MNK, który sugeruje, że ta konkretna podróbka wykonana jest po 1789 roku (to akurat oczywiste), że jest to odlew (to wiedzieliśmy) oraz jako metal, z którego została wykonana, podaje mosiądz. Dla porządku, za muzealnikami podaje średnicę 28,9 mm, wagę 8,18g i średnicę 1,7 mm. Porównanie do oryginału zostawiam czytelnikom.



Drugi egzemplarz imitujący ten sam rocznik wygląda odmiennie, co nie znaczy, że lepiej J.  Na początek zdjęcie a później krótki opis tego „brzydala”. Srebrzenie, które zapewne pokrywało całą monetę wytarło się z czasem i pozostawiło dwukolorową strukturę, która już na 1 rzut oka zdradza nam, że „cos z ta moneta jest nie tak”. To kolejny przykład odlewu, do którego użyto jakiegoś stopu miedzi i posrebrzono dla uzyskania lepszego efektu. Zakładam, że w II połowie XVIII wieku, z którego pochodzi ta sztuka efekt był wystarczająco „dobry” żeby oszukać potencjalnego „Kowalskiego”, bo zapewne żaden przysłowiowy „Icek” by się na to nie nabrał. Średnica tego wyrobu wynosi 29,4, waga 7,67 a grubość zaledwie 1,5 mm. Moim zdaniem ciekawa moneta z punktu widzenia historycznego, jednak numizmatycznie to II liga fałszerstw.




No i trzecia sztuka z tego jak się okazuje niezwykle popularnego wśród fałszerzy rocznika. Tym razem trafia nam się moneta „jeszcze brzydsza” od swoich niezbyt urodziwych dwóch poprzedniczek. Popatrzmy na to dziwo. Znów odlew, tym razem nawet o jeszcze gorszej, jakości detali, a do tego wykonany z miedziowego stopu, którego srebrzenie zostało zupełnie wytarte. Moneta wygląda żałośnie, jednak od biedy może „robić” za wykopek zniszczony zębem czasu i warunkami w glebie, stąd warto badać słabo zachowane monety z tego rocznika pod względem wyłapywania fałszywek „z epoki” zgubionych gdzieś tam „po polach i lasach”. Z reporterskiego obowiązku podaje udostępnione pomiary: średnica 29 mm (jak oryginał), waga 7,24g (mało!) no i średnica 1,5 mm. Zdecydowanie III liga wśród podróbek monet SAP.







Ostatnim rocznikiem dwuzłotówek, które możemy podziwiać dzięki digitalizacji zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, jest moneta z kolejnego rocznika 1790. I tak, mamy kolejny odlew z metalu, który raczej z dużym trudem mógłby uchodzić za stop zawierający w ogóle jakieś srebro. Zapewne znów mamy do czynienia z jakąś wariacja na temat miedzi. Szczególna uwagę zwraca chropowate tło oraz koślawe napisy, co może świadczyć o niskim technicznym poziomie matrycy, jaka został użyta do odlania tego krążka. Dobra średnica 29 mm, niska waga 7,82g znana już z poprzednich odlewów oraz 1,7 mm grubości oddaje całość. Jak już fałszerzowi uda się uzyskać krążek o odpowiedniej średnicy i grubości, to zdecydowanie trudno trafić w optymalna wagę. Generalnie, zasad jest jedna - zawsze coś się nie zgadza, co może być podstawową wskazówką dla amatorów mennictwa SAP, którzy chcieliby prześwietlić swoje dwuzłotówki i wyłapać ewentualne podróbki z epoki.





Ostatni XVIII wieczny falsyfikat pochodzi z forum serwisu odkrywca.pl i jest to moneta z rocznika 1792. Na zdjęciach widać wyraźnie drobne ubytki srebrzenia występujące na całej powierzchni po obu stronach.
Zdjęcie nie jest idealne, jednak autor informując społeczność podał wymiary, które wynosiły średnica 28,2 mm i waga 7,10 grama. Dodatkowo z relacji wiemy, że krążek posiadał „kreskowany rant”. Ta informacja plus mniejsza waga i wymiary, może świadczyć, że to rzeczywiście odlew upodobniony do oryginału. Co ciekawe kolor może sugerować, że krążek nie jest wykonany ze stopu miedzi a z innego metalu barwy srebrzystej, na przykład z cynku. To czysta spekulacja, jednak bliższych informacji o tej monecie brak.

Na koniec omawiania fałszywych dwuzłotówek, czas jeszcze pokazać oficjalne srebrne repliki egzemplarza z 1766 rodem z Mennicy Warszawskiej oraz ich chińskie podróbki, które być może są nawet platerowane srebrem (ale tego nie jestem pewien). Zatem od początku. Mennica Warszawska z okazji celebracji swojej kolejnej rocznicy w 2008 wypuściła replikę monety z 1766 roku.
Pięknie wykonana moneta, bita ze srebra próby 925 stemplem lustrzanym w ilości 10 tysięcy sztuk i dostępna nawet w specjalnych mahoniowych kasetkach. Co ciekawe wymiary tej repliki zupełnie nie przystają do historycznego pierwowzoru, bo średnica wynosi 32 mm a waga 14,14 grama. Na awersie umieszczono czytelna informację o tym, że nie jest to w żadnym wypadku oryginalna moneta SAP. Pisze to dla tego, że napis ten czasami bywa usuwany, ale o tym za chwilę. Srebrna moneta istnieje, jako osobny twór oraz łączona jest w całe sety replik historycznych monet królewskich bitych i sprzedawanych przez MW. Trudno mi pojąć, w jakim celu wykonuje się tego typu produkty, jednak zakładam, że jeśli znajdują swoich nabywców to rozumiem, że są społecznie potrzebne. Poniżej zdjęcia takiego lotu.

Istnieją również repliki tej monety wykonane ze złota, wybite rok później w limitowanej ilości 1766 egzemplarzy (wymiary 21mm i 8g). Dla wybitnych wielbicieli złota wykonano nawet ogromne, 100 gramowe repliki tej dwuzłotówki. Dostępne zaledwie w ilości 199 sztuk, taka ekstra-turbo limitowana edycja dostępna tylko w „najlepszych sklepach numizmatycznych”. Ta prezentowana na zdjęciu poniżej, jest do wzięcia za drobne 17 500 złotych. Ot, coś dla koneserów świecideł rodem z NBP z zacięciem do megalomanii i historii kraju. Ja nie posiadam takiego egzemplarza, co nie znaczy, że nie doceniam idei i świetnej, jakości ich wykonania. Prawdziwie mennicze sztuki, chciałbym mieć oryginały z 1766 roku zachowane w taki sposób J.
 Tak wykonane repliki, odgrzały nieco temat monet SAP i skłoniły różnej maści „lokalnych producentów” do ich podrobienia. I tak zamiast 8 gramowej monety złotej, o której pisałem powyżej, mamy dostępną niemal identyczną sztukę, ale już tylko wykonaną ze srebrna (wymiary jak srebro), platerowaną 24 karatowym złotem, którą można na znanym portalu aukcyjnym kupić czasem za około 50 złotych. Ja jednak kończąc temat, chciałbym tylko na chwile skoncentrować się jeszcze na podróbkach srebrnych replik, które na wschodnich portalach oferujących polskie falsyfikaty można kupić „za grosze”. Monety są wykonane raczej niechlujnie, jednak niewprawnego kolekcjonera mogą wprowadzić w błąd. Na krążkach jest oznaczenie Mennicy Warszawskiej oraz próba srebra 925. Jak sądzę obie informacje są nieprawdziwe. Proszę zobaczyć na zdjęciu poniżej, na którym wyraźnie wydrapano informacje o tym, ze jest to replika.

Ostatnio pojawiły się również lustrzane kopie replik, które zdaniem sprzedającego są platerowane srebrem. Nie ma na nich żadnego oznaczenia informującego o tym, że to kopie., stąd mogą być potencjalnie groźne. Poniżej zdjęcie monety z aukcji, która aktualnie trwa na jednym z portali.
Uff, miało być krótko. Czas na wnioski.

Sporo monet dwuzłotowych przez wiele lat i roczników było przedmiotem podrabiania „w epoce” na szkodę emitenta. Głównie były to niezbyt udane odlewy, które stosunkowo łatwo można odróżnić od oryginałów. Druga grupa monet to znacznie lepsze kopie próbnych dwuzłotówek z 1771 roku. Te monety powstawały już XIX wieku i powstają do dziś na szkodę kolekcjonerów. Są to groźne podróbki i jeśli ktoś proponuje nam rzadka monetę z 1771 po „okazyjnej cenie” miejmy się na baczności, bo co prawda cuda zdarzają się w życiu, ale raczej rzadko i trzeba być czujny. Trzecia grupa to cały asortyment jubileuszowych kopii rodem z Mennicy Warszawskiej. Srebrne, złote, pojedyncze i sprzedawane w całych grupach – trudno się w tym połapać. To propozycja raczej do inwestorów. No i w końcu ostatnia grupa fałszerstw, ogromne ilości chińskich podróbek, które na szczęście imitują nie oryginalne monety tylko repliki MW. Kto tych replik nie tyka, generalnie nie naraża się na niebezpieczeństwo stania się ofiara oszustwa. Widziałem w sumie kiedyś taką chińską podróbkę repliki, na której ktoś „sprytny inaczej” usunął informacje i w opisie sugerował, że moneta jest oryginalna i pochodzi z 1766 roku. Jednak o przypadkach medycznych nie będę tu pisał. Tylko kompletny laik mógłby pomylić się i zakupić taki wyrób. Nie polecam kupowania drogich srebrnych monet, do czasu, kiedy nie jest się w stanie odróżnić ich od oryginału. I nie dotyczy to okresu SAP, ale generalnie całej numizmatyki.

Wracając do odlewów „z epoki”, to dziś na aukcjach nie spotyka się zbyt często tego typu monet. A może jednak spotyka, tylko nie spodziewając się niczego złego – nie weryfikujemy składu chemicznego tych krążków, przyjmując co do zasady, że tak popularnych roczników dwuzłotówek nikt nie podrabiał – traktujemy je, jako oryginalne srebrne monety SAP. Szczególnie dotyczy to słabiej zachowanych egzemplarzy, których pochodzenie deklarowane jest, jako pochodzące „z wykopków”. Rekomenduje przyjrzenie się „złomkom” również z tego punktu i zweryfikowanie ich oryginalności. Jeśli któraś z monet z waszego zbioru przypomina w jakiś sposób monety zaprezentowane w tym wątku, to istnieje ryzyko, że posiadacie falsa lub replikę. Co nie znaczy, że to od razu „zła moneta” i o ile jest to podróbka „z epoki” może stanowić ciekawe świadectwo historii systemu monetarnego I Rzeczpospolitej w II połowie XVIII wieku. Na dziś to tyle, przepraszam za prywatne wynurzenia ze wstępu i zapraszam już niebawem (ale nie tak szybko jak zwykle, bo aktualnie nieco czasu mi brak na intensywne pisanie…).

W dzisiejszym artykule wykorzystałem zdjęcia monet i opisy pochodzące ze zdigitalizowanej i udostępnionego zbioru Muzeum Narodowego w Krakowie. Dodatkowo użyłem kilkunastu zdjęć ze swoich zbiorów fotografii oraz kilku zdjęć wyszukanych przez google grafika.