piątek, 10 listopada 2017

Talar z 1766, czyli „zbrojarz” część II.

Czas na dokończenie rozpoczętej miesiąc temu historii pierwszego obiegowego talara Stanisława Augusta Poniatowskiego. Po przekopaniu się przez monety próbne w poprzednim odcinku, w tym skupimy się już niemal wyłącznie na obiegowej monecie bitej w koronnej mennicy w Warszawie. Na początek chwilę zatrzymamy się przy samym procesie wytwarzania talarów, gdyż będzie to miało swoje konsekwencje w dalszej części tekstu.

Generalnie uruchomienie mennicy było procesem bardzo skomplikowanym, do którego przystąpiono niemal natychmiast po elekcji. Na początku brakowało wszystkiego, od środków finansowych, po budynek, narzędzia i fachowców aż po określenie, jakie właściwie monety mają tu być bite.  To spory temat, do osobnego potraktowania. Na dziś wystarczającą informacją będzie to, że czynności organizacyjne w wielu obszarach trwały nieprzerwanie, nawet już po otwarciu zakładu. Mennica w Warszawie mimo przyjętej współcześnie oficjalnej daty otwarcia określonej na dzień 9 lutego 1766, czasowo była wykorzystywana już rok wcześniej. W roku 1765 wybito w Warszawie 472 770 sztuk miedzianych groszy, co można uznać za formę praktycznego treningu przed właściwą pracą, którą miały być monety ze złota i srebra. Trwało przygotowywanie parku maszyn, narzędzi i wyposażenia oraz kompletowanie załogi. Rekrutacja pracowników na dobre, zakończyła się dopiero 22 stycznia 1766 po zatrudnieniu kierownika produkcji, mincmajstra Fryderyka Sylma i medaliera Jana Filipa Holzhaussaera. W poprzedniej części obiecałem, że wspomnę jeszcze chwilkę o medalierze, który stworzył talara, który jest bohaterem dzisiejszego wpisu. Rzadko jest okazja by sam artysta występował na własnym numizmacie, no chyba, że …akurat rytownik był przygotowany na to, że coś mu się niedługo stanie. I ten przykry fakt, długiej choroby medaliera prowadzącej niechybnie do śmierci obserwujemy właśnie w tym przypadku. Poniżej prezentuje zdjęcie rzadkiego medalu z wizerunkiem Jana Filipa Holzhaeussera, które wykonałem onegdaj na wystawie w Łazienkach. Jest to medal pośmiertny, którego awers jest autorską wizją samego rytownika a rewers sporządził jego uczeń, już po śmierci swojego mistrza.
Bardzo ciekawa jest inskrypcja zawarta na obu stronach, którą podam za Edwardem hr. Raczyńskim i jego Gabinetem Medalów Polskich.
„Popiersie męskie, głowa bez nakrycia, włosy starannie czesane i z tyłu związane, twarz z prawej strony. Za odzienie futro, z pod którego widać suknię i koszulę rozpiętą pod szyją. W otoku napis: JOAN[nes] PH[ilippus] HOLZHAEUSER NUMOR[um] POL[onorum] SCULPTOR. To jest: Jan Filipp Holzhäusser rytownik.
Pod popiersiem: J. P. HOLZHAEUSSER.
Strona odwrotna. Sam napis: ADSPICE VULTUM SCULPTORIS EGREGII AB IPSO EFFICTUM NUMISMATIBUS DYNASTIAE POLONIAE UNDECIM CONFECTIS PRAEMATURA MORTE EREPTI VARSAVIAE D[ie] 17. AUG[usti] 1792. To jest: Spojrzyj na twarz wybornego rytownika przez niego samego zrobioną, po wykonaniu jedenastu numizmatów polskich przedwczesną śmiercią w Warszawie dnia siedmnastego Sierpnia 1792 roku zgasłego.”

I tak, oddając hołd rytownikowi, wracamy do talarów króla Poniatowskiego. Przypominam zdanie, jakim kończyłem pierwszą cześć. Bicie talarów z popiersiem w zbroi okazało się być czynnością skomplikowaną. Sam stempel, mimo dostosowania (uproszczenia) rysunku przez medaliera i tak składał się z kilku istotnych elementów, co powodowało, iż jego wytworzenie było pracą precyzyjną. Talar miał być idealny, stąd nie wchodziły w grę żadne pomyłki i niedokładności. Czego w pierwszym roku bicia trudno było wymagać, gdyż organizacja pracy i niedoświadczona załoga warszawskiej mennicy była jeszcze na etapie nauki. Stąd tak trudna moneta na początek była dla nich prawdziwym sprawdzianem umiejętności. Duża średnica talara i skomplikowany stempel z wizerunkiem, który wymagał głębokiego bicia nie pomagały w osiąganiu wysokiej efektywności produkcji. Naprężenia podczas bicia były na tyle duże, że stemple wytrzymywały krótko (średnio 5-6 tysięcy sztuk). Popękane narzędzia nie nadawały się do pracy, co pociągało za sobą konieczność produkcji coraz to nowych narzędzi. Dość powiedzieć, że do wybicia całego nakładu wynoszącego 77 618 egzemplarzy zużyto minimum 30 sztuk stempli. Oczywiście licząc w sumie awers i rewers. Na licznych talarach, które będziemy już niedługo „zwiedzać” z pewnością będzie można dostrzec drobne ślady spękania stempli, które mimo starań o wysoką, jakość i tak mimowolnie powstawały podczas bicia. A że był to pierwszy talar i miał rozsławić naszego króla i kraj, to nie było zgody na produkcje monet uszkodzonym narzędziem i bardzo szybko wymieniano uszkodzony stempel na nowy. Powodowało to efekt, że podczas produkcji monet, nie wymieniano kompletu narzędzi, (czyli awers i rewers) a jedynie tylko tę jedną stronę, która akurat się popsuła. Z tego powodu mamy ciekawą sytuację, gdyż dzięki takiej praktyce produkcji w tym roczniku występuje wiele wariantów. I teraz właśnie przejdziemy od ogółu do szczegółu.

Na początek awers. Jak już wyżej przedstawiałem zawiera on portret królewski w zbroi. Król bez korony w odkrytej głowie ubranej w perukę z obficie kręconymi loczkami. Taki fryz, to modny standard wyższych sfer europejskich tamtych czasów. Na szyi wykwintny szal związany w kokardkę i zwisający ozdobny łańcuch z zawieszonym Orderem Orła Białego. Napis otokowy STANISLAUS AUGUSTUS D.G.REX POL.M.D.LITHU. -  stał się na wiele lat podstawowym standardem, jaki widzieliśmy w kolejnych rocznikach talarów SAP. Zmianie ulegał jedynie sposób zapisu nazwy Litwy. Poniżej zdjęcie przykładowego awersu talara z 1766.
Pisałem już, że było wiele stempli awersu wykorzystanych do produkcji talarów w 1766 roku. To fakt, który znajduje potwierdzenie w badaniach i publikacjach.. Takich jak niezwykle ważny artykuł Rafała Janke, pod tytułem „Co na razie wiemy, a czego nie wiemy o talarach Stanisława Augusta Poniatowskiego” z Przeglądu Numizmatycznego nr 4/2009, który położył podwaliny pod nowe badania talarów z tego okresu. Pogłębienie tej wiedzy, znajdziemy w najnowszym katalogu monet SAP „Monety Stanisława Augusta Poniatowskiego”, gdzie autorzy Janusz Parchimowcz i Mariusz Brzeziński opisują aż 15 awersów, które różnią się użytym stemplem. Idąc nawet krok dalej, prezentują każdy z nich na dokładnym zdjęciu i dają wskazówki jak odróżnić jeden od drugiego. To, co różni jeden stempel awersu od kolejnego, to drobne i ledwo widoczne przesunięcia portretu względem napisów otokowych. Nie ma tam żadnych istotnych różnic, stąd ja nie pójdę tą drogą. Moim zdaniem te wszystkie awersy z punktu widzenia budowania kolekcji SAP na odmianach i wariantach, niczym się od siebie nie różnią. Wiem, że dla monet współczesnych, bitych maszynowo takie milimetrowe przesunięcia to „kosmos” jednak w II połowie XVIII wieku tego typu „odmienność”, nie jest warta uwagi. Ot tylko drobne, milimetrowe różnice umiejscowienia liter napisów względem portretu króla. Przyjmuje do wiadomości liczbę minimum 15 stempli awersu, jakie określili moi szanowni poprzednicy, jednak dla mnie nie zmienia to faktu, że tak właściwie mamy do czynienia z jednym i tym samym wariantem awersu. Niemniej jednak obie publikacje są moją ulubioną lekturą o talarach SAP.

Jak to się dzieje, że mimo tylu stempli awersu, król wygląda na każdym identycznie? To ciekawe pytanie, na które postaram się teraz dać odpowiedź. Mówiąc, że stemple awersów wyglądają identycznie, nie ma słowa przesady. Zawdzięczamy to technologii menniczej, która w mennicy warszawskiej oparta była na tak zwanej matrycy zasadniczej. To właśnie tę matrycę wykonywał medalier i było to jego podstawowe zadanie w całym procesie. Wyobraźmy sobie, że Jan Filip Holzhaeusser korzystając ze swojego talentu i warsztatu, misternymi ruchami rylca wyrzeźbił w kawałku żelastwa znane nam dziś doskonale, popiersie Stanisława Augusta Poniatowskiego w zbroi. Następnie do pracy przystąpili fachowcy z mennicy, którzy po utwardzeniu matrycy zasadniczej z wizerunkiem króla (żeby była „twarda jak skała”) użyli jej do wytworzenia narzędzia zwanego puncenem zasadniczym. Puncen zasadniczy był drugim w kolejności narzędziem, lecz jego znaczenie było kluczowe. To właśnie z tego narzędzia (znów, po odpowiednim utwardzeniu) w późniejszym etapie tworzono stemple awersu. W ten sposób można założyć, że Holzhausser wykonał tylko jedno narzędzie, matrycę zasadniczą z portretem użytym do awersu obiegowych talarów „zbrojarzy”. Natomiast technicznym wytworzeniem stempli zajmowali się już mincerze, którzy tworzyli kolejne stemple według potrzeb i dobijali puncami napisy otokowe. Dlatego właśnie w mennictwie stanisławowskim obserwujemy przez wiele lat z identyczne portrety króla. Co powoduje, że jeśli nie mamy akurat do czynienia z zamierzoną zmianą portretu, to główne różnice, jakie możemy dostrzec na awersach, polegają właśnie jedynie na umiejscowieniu napisów względem wizerunku władcy.  To właśnie postęp, jaki dokonał się w technikach menniczych w czasach, w jakich rozpoczynała prace nowopowstała mennica w Warszawie. Oczywiście w naszym przypadku, możliwe były też jakieś warianty interpunkcyjne, jednak w awersach dzisiaj badanego talara z 1766, takich różnic nie stwierdzono.  Pisze to wszystko, żeby bardziej uzasadnić swoją decyzję, gdyż w dzisiejszym tekście przyjmuje, że awers talara z 1766 jest wybity tylko w jednym wariancie i w dalszym teście nazywam go AWERS 1. Przy okazji chciałbym napisać, że sprawdzian młodego zespołu pracowników warszawskiej mennicy został zdany pozytywnie. Mimo wielu zmian narzędzi, jakie miały miejsce w 1766 roku nie możemy doszukać się dziś żadnej istotnej różnicy. Jedynie ciekawszy jest awers ze zdjęcia jakie akurat prezentuje powyżej, gdyż jak spostrzegawczy czytelnicy zauważyli (dzięki Tomek), w trakcie bicia wykruszała się kropka po D (przed LITHU). Stempel był uzywany intensywnie i jakis czas potem dodatkowo w tym własnie miejscu narzędzie zaczęło pękałać i tworzyła się rysa biegnąca wzdłuż napisu otokowego. W efekcie, istnieją takie egzemplarze, które na pierwszy rzut oka wyglądają jak by tej kropki w ogóle tam nidgy nie było. Nic z tych rzeczy, sprawdziłem - była kropka po D.

Ale dzięki Bogu, moneta tak jak medal ma więcej niż jedną stronę i teraz przechodzimy dalej. Nieco inaczej jest z rewersem „zbrojarza”. Mogę napisać, nawet – na szczęście inaczej J. Tu także medalier wykonał jedynie matrycę zasadniczą, jednak rewers składa się z wielu drobniejszych elementów, do których używano specjalnie przygotowanych punc. Zatem już nie tylko same napisy się przemieszczały względem centrum monety, ale zmieniały się również drobne fragmenty rysunku, które były wykonywane za pomocą puncowania. Do tego doszła jeszcze interpunkcja w postaci kropek, które dobijali (lub nie robili tego) mincerze tworząc stempel. Tym samym będzie, o czym pisać i co pokazywać. Dziś to właśnie ta strona monety będzie naszym „oczkiem w głowie”, gdyż niemal wszystkie interesujące elementy znajdziemy właśnie tam. Na początek przykładowy rewers „zbrojarza”. Zwróćmy uwagę na wyjątkowe piękno i harmonię w tej kompozycji.
 I tak, jak możemy teraz zauważyć znając próbne monety startujące w konkursie ofert, że również rewers monety inspirowany jest kompozycją Morikofera. Zmian jest niewiele, ot lewym wieńcu liście lauru, Holzhaeusser zmienił je na liście dębowe, które występowały też na monecie próbnej Thomasa Pingo. Kolejnym charakterystycznym elementem jest kreskowane tło w herbach. Ten pomysł Morikofera, został zaadaptowany przez medaliera mennicy warszawskiej i na lata była cecha charakterystyczna kolejnych talarów Poniatowskiego. Można śmiało napisać, że Holzhaeuser stworzył swoistą hybrydę czerpiąc garściami z projektów innych medalierów. Gdyby nie fakt, że medalier królewski okazał się bardzo zdolnym artystą i swoimi późniejszymi pracami wiele razy udowodnił swój nietuzinkowy talent, to można by odnieść wrażenie, że na początku swojej kariery w stolicy, wybrał drogę na skróty. W oczy rzuca się także znaczne uproszczenie rysunku rewersu, co zapewne miało być koniecznym kompromisem pomiędzy wartością artystyczną monety a technicznymi wymaganiami związanymi z jej produkcją. Oczywiście na rewersie talara SAP mamy zupełnie inne napisy otokowe niż na wcześniej opisywanych próbach. Powód jest prozaiczny, bo kiedy one powstawały nieznana jeszcze była stopa mennicza, na jaką będą bite obiegowe monety. Napisy otokowe talara zawierają wyłącznie próbę srebra, czyli X EX MARCA PURA COLONIEN, co znaczy 10 sztuk z marki kolońskiej (grzywny) czystego srebra. Dobito również inicjały F.S. intendenta warszawskiej mennicy Fryderyka Sylma oraz datę 1766. Wszystkie wyżej wspomniane napisy są identyczne na wszystkich stemplach i nie będą tematem dzisiejszych analiz. 

Na całe szczęście, z do końca niejasnych powodów, mincerze oznaczali poszczególne partie stempli rewersu umieszczając kropki w kilku miejscach napisów otokowych. Takie znaki rejestrujemy w trzech miejscach. Po słowie COLONIEN, po dacie 1766 oraz po inicjałach FS. Można oczywiście uznać, że kropki na rewersie pojawiają się przypadkowo. Znane są opinie mówiące, że dawniej w mennicach nikt na kropki nie zwracał wielkiej uwagi. Z tego powodu w mennictwie XVI-XVII wieku błędów napisowo-interpunkcyjnych na stemplach notujemy bardzo dużo, gdyż biciem tych znaków trudnili się szeregowi pracownicy mennic. Jednak moim zdaniem, trudno jest o ten przypadek posądzać nowoczesny zakład w II połowie XVIII wieku. Tu nie było już niepiśmiennych osiłków walących młotami w punce „jak leci”. Świadczy o tym choćby fakt, że przez cały trzydziestoletni okres SAP, pomyłki i błędy związane z liternictwem na monetach Poniatowskiego można policzyć na palcach jednej ręki. Nie ma takich błędów na talarach 1766. Uważam, że w pierwszym roku bicia najważniejszej srebrnej monety, szczególnie zwracano uwagę, na jakość. Kolejnym ważnym faktem wartym odnotowania jest to, że kropki nie były jedynymi zmiennymi. Drobniejsze elementy, z jakich składa się rewers były nabijane na stempel za pomocą specjalnie przygotowywanych punc. Punce były z reguły bardzo trwałe i zdarzało się, że wytrzymywały niezmiennie przez całe lata. Jednak jak się okazuje podczas dokładnych analiz rewersu talara z 1766 rewersu, takich mikro różnic pomiędzy poszczególnymi stemplami jest więcej. Te najbardziej widoczne, to zmiany w kompozycjach obu wieńców, które przy odrobinie wprawy jesteśmy w stanie bardzo łatwo zaobserwować. Jakoś tak to pomyślano, że najczęściej to właśnie prawy wieniec różni się zdecydowanie wyraźniej niż inne elementy. A że różnice są istotne i polegają na zmiennej liczbie gałązek, liści oraz ich umiejscowieniu, to do ich powstania wymagane było celowe działanie w mennicy. Może być tak, że te wszystkie istotne różnice, które pojawiają się na rewersie mają jakieś swoje ukryte znaczenia. Skłaniam się ku tezie, że był to jakiś tajemny kod, znany tylko pracownikom mennicy. Do czego się to konkretnie przydawało, trudno dziś stwierdzić. Zapewne można było (tak jak my dzisiaj) policzyć stemple. Mógł to być sposób odróżniania od siebie poszczególnych partii monet, związany z czasem ich wybicia lub urządzeniem, na jakiej te prace wykonano. Być może był to jakiś element walki z fałszerzami, mający na celu utrudnianie im podrobienia królewskich monet. Jak widać pomysłów jest wiele, przytoczyłem tylko kilka, które wydają się najbardziej prawdopodobne. W każdym razie, dziś dzięki temu mamy „fun” i talar z pierwszego roku bicia jest monetą nie tylko piękną, ale i niezwykłą. I właśnie ta jego „niezwykłość” będzie tematem dalszego tekstu.

Zmierzmy się, więc z tym i ustalmy ile jest wariantów rewersu i jak je rozpoznać. O zmiennych napisałem już wyżej, będą to w pierwszej kolejności różnice interpunkcyjne. Tak zwana „kropkologia”, która pozwoli nam wstępnie podzielić rewersy na kilka podstawowych grup.  W drugiej kolejności w ramach grup, podzielimy je w zależności od układu prawego wieńca. Zadaje sobie sprawę, że to trochę dziwny podział jak na numizmatykę. W końcu różnice w rysunku są zasadniczo traktowane jak odmiana, a to znaczy, że są ważniejsze od różnic interpunkcyjnych, traktowanych jak warianty. Jednak z uwagi na „tradycje” pokazywania talara z 1766 w poprzednich katalogach oraz na czytelność i użyteczność w analizie uważam, że ten sposób jest bardziej przyjazny dla użytkownika. Od lat już wiemy, że ten talar ma kilka wariantów związanych z kropkami, zatem zdążyliśmy się już do tego przyzwyczaić i przywyknąć do podziału względem tej zmiennej. Biorąc pod uwagę najnowszy katalog monet Poniatowskiego i fakt, że również w tej ważnej dla miłośników SAP publikacji, autorzy utrzymali pierwotny podział „kropkologiczny”, do którego dodali nowy element, związany z odróżnianiem zaobserwowanych różnic prawego wieńca – uważam, że jest to jak najbardziej uzasadnione. Zresztą z mojej praktyki z tymi talarami mogę tylko dodać, że sam bym tego lepiej nie wymyślił. Zatem najpierw „kropkologia” a dopiero za nią wszelkie różnice w rysunku. Ot, nowe podejście J.I tak, pierwszym krokiem będzie podział rewersu na 5 grup ze względu na odmienne występowanie na nich wyżej wspomnianych już kropek. Poniżej wymieniam je po kolei, dodając od razu informacje o liczbie wariantów prawego wieńca występujących w ramach danej grupy.

GRUPA 1 -> kropka po COLONIEN, kropka po 1766, kropki po FS -> w tej grupie istnieją 3 warianty rewersu.
GRUPA 2 -> bez kropki po COLONIEN, kropka po 1766, kropki po FS -> tu mamy 4 warianty.
GRUPA 3 -> bez kropki po COLONIEN, bez kropki po 1766, kropki po FS -> w tej grupie są 2 warianty.
GRUPA 4 -> kropka po COLONIEN, bez kropki po 1766, bez kropek po FS -> tu są 3 warianty.
GRUPA 5 -> zupełnie bez kropek po COLONIEN, 1766 i FS -> ta grupa zawiera 3 warianty.
Jak łatwo policzyć z informacji powyżej, analizując rewers na próbie wynoszącej 371 talarów, zaobserwowałem 15 wariantów stempli rewersu. Jest to dokładnie tyle samo ile zostało opisanych w najnowszym katalogu, co może sugerować nam, że jest to już ich ostateczna liczba. Jednak nie zamykam się na nowe odkrycia i postanowiłem zostawić miejsce na potencjalne nowe obserwacje. Ale do tego jeszcze wrócę.

Ok, a teraz płynnie przejdziemy dalej do drugiego etapu, czyli wyznaczenia konkretnych wariantów w ramach każdej z 5 grup. W tym celu w pierwszym kroku, analizie poddamy podstawową zmienną, którą będzie układ gałązek prawego wieńca. Teraz pokażę, jakie elementy wieńca są zmienne i co dokładnie będziemy analizować. Poniżej przykładowy prawy wieniec rewersu z zaznaczonymi obszarami do porównania.
Jak widać powyżej, proponuje odróżnianie wieńców posiłkując się wystającymi gałązkami w ich górnej i dolnej jego części. W tym konkretnym przykładzie mamy po 3 wystające gałązki na górze i na dole, jednak nie będzie tak zawsze i ich ilość oraz układ są zdecydowanie odmienne. Analizując kilka setek monet stwierdzam, że są to najlepiej widoczne elementy, dzięki którym w miarę łatwo udaje się odróżniać poszczególne warianty. Ponieważ kształty gałązek są niewymierne i trudno je jednoznacznie opisywać w tekście, to zaproponowałem analizę ułożenia gałązek w powiązaniu z literami napisu otokowego, w które są „wycelowane”. Połączenie gałązka – litera jest jednoznaczne i nie ma mowy o pomyłce w określeniu wariantu. Przykładowy wieniec ze zdjęcia, to układ „góra: XXE – dół: CCA” występujący w jednym z dwóch wariantów rewersów GRUPY 3. Jeśli gałązka nie celuje w konkretną literę, a trafia akurat w przerwę pomiędzy wyrażeniami używam określenia „nic”, co oznacza, że celuje w puste miejsce. Jeśli gałązka trafia gdzieś pomiędzy dwie litery i ustalenie, w którą konkretnie nie jest intuicyjne, to używam określenia „E/X”, co oznacza, że jest skierowana gdzieś pomiędzy te dwie litery.. Teraz to jeszcze może wydawać się nieco skomplikowane, ale zaręczam, że po kilku próbach można wypracować sobie całkiem szybkie narzędzie do odróżniania poszczególnych wariantów. Ponieważ oprócz różnic prawego wieńca, kilkanaście stempli zawiera inne, dodatkowe cechy je wyróżniające, które też są widoczne na 1 rzut oka, to oprócz samych układów wieńca uwzględniłem również te dodatkowe, bonusowe cechy. Te bonusowe zmienne, jeszcze bardziej potwierdzają tezę, że wykonywano je z jakąś ukrytą intencją. Na przykład, dwie z nich dotyczą istotnych zmian w koronie. Kolejnych kilka, to dodatkowe liście dębowe w lewym wieńcu. Wszystko to świadczy o tym, że w celu uzyskania tych zmian na stemplach, medalier musiał wykonywać nowe projekty i narzędzia. Dlaczego nie powielał poprzednich kompozycji, dlaczego zmieniał drobne elementy? To pytania, na które wciąż poszukuje odpowiedzi. Jednak wracając do talara, to nie ma się obrażać na dodatkowe zmienne, które pomogą nam w analizie. Zawsze warto sobie ułatwiać pracę i tym się właśnie kierowałem. Muszę zastrzec, że nie są to jednak moje autorskie „odkrycia”. Większość z tych cech wskazali i użyli autorzy w najnowszym katalogu. Jeśli je teraz powielam, to znaczy, że są to całkiem dobre i użyteczne zmienne J.

Teraz wymienię wszystkie układy prawego wieńca i dodatkowe cechy, przypisując je od razu do poszczególnych GRUP rewersów oraz przy okazji wyznaczając poszczególne WARIANTY.  Wyjątkowo wariantom rewersów nie będę nadawał kolejnych cyfr a podejdę do tematu nieco katalogowo, czyli użyje podwójnych oznaczeń. Pierwszą cyfrą będzie zawsze numer GRUPY a drugą numer WARIANTU w tej konkretnej grupie. Ten prosty wybieg pozwoli w przyszłości „bezawaryjnie” dodawać ewentualne nowoodkryte warianty. Po opisaniu każdej z GRUP i wypisaniu wszystkich znanych mi WARIANTÓW, pokażę jak to wygląda na zdjęciach. Każde zdjęcie zawierać będzie oznaczenie grupy i wariantu oraz dokładne zbliżenie na układy prawego wieńca oraz dodatkowe cechy (tam gdzie one występują), które dodatkowo wyróżniają dany wariant stempla. Zaczynamy po kolei od pierwszej z grup, która jak pamiętamy jest najbogatsza w „kropkologie”, gdyż zawiera wszystkie możliwe kropki.

GRUPA 1 -> kropka po COLONIEN, kropka po 1766, kropki po FS
WARIANT 1.1: prawy wieniec układ „góra XXE- dół CAP” + cecha „pierwszy liść nad GREGE przed 1”.
WARIANT 1.2: prawy wieniec układ „góra nicXnicX- dół CAP” + cecha „pierwszy liść nad GREGE celuje w 7”.
WARIANT 1.3: prawy wieniec układ „góra XXX- dół CCnic” + cecha „pierwszy liść nad GREGE celuje w 1”.

GRUPA 2 -> bez kropki po COLONIEN, kropka po 1766, kropki po FS
WARIANT 2.1: prawy wieniec układ „góra XnicE – dół CCP”.
WARIANT 2.2: prawy wieniec układ „góra XXE – dół AA”.
WARIANT 2.3: prawy wieniec układ „góra XnicE/X – dół CCnic”.
WARIANT 2.4: prawy wieniec układ „góra XnicX – dół AAP”.

GRUPA 3 -> bez kropki po COLONIEN, bez kropki po 1766, kropki po FS
WARIANT 3.1: prawy wieniec układ „góra nicX – dół AAP” + cecha „odstęp w dacie 17 66”
WARIANT 3.2: prawy wieniec układ „góra XXE – dół CCA”.

GRUPA 4 -> kropka po COLONIEN, bez kropki po 1766, bez kropek po FS
WARIANT 4.1: prawy wieniec układ „góra XnicE – dół AAP” + cecha „pierwszy liść nad GREGE celuje w 1”.
WARIANT 4.2: prawy wieniec układ „góra XnicE – dół RCAnicP” + cecha „pierwszy podwójny liść nad GREGE celuje w 1”.
WARIANT 4.3: prawy wieniec układ „góra XXnicE – dół CCnic” + cecha „pierwszy podwójny liść nad GREGE celuje w kropkę”.

GRUPA 5 -> bez kropki po COLONIEN, bez kropki po 1766, bez kropek po FS
WARIANT 5.1: prawy wieniec układ „góra XnicE – dół CA” + cecha „po 2 kamienie w koronie zamiast 5”.
WARIANT 5.2: prawy wieniec układ „góra XnicE” – dół CAnic”.
WARIANT 5.3: prawy wieniec układ „góra nicXE – dół CCnic” + cecha „brak pałąków w koronie”.
No to przebiliśmy się przez najcięższy materiał. Teraz znając już „kropkologię” rewersu oraz kształt prawego wieńca i ewentualnie cechę dodatkową, łatwo i instynktownie uda nam się wyznaczyć wszystkie 15 wariantów rewersu. Analizując kilkaset sztuk, przyznam, że przydaje się to też do słabiej zachowanych talarów. Monet, w których istnieje podejrzenie, że kropki były, ale teraz ich nie widać lub widać je słabo. Prawy wieniec w połączeniu z cechą dodatkową bezbłędnie potwierdzi nam, do której z 5 grup należy przypisać gorzej zachowany numizmat.

Od razu możemy sobie wyrobić zadnie na temat, to ile teraz talarów z 1766 roku trzeba by zebrać żeby zgromadzić wszystkie potrzebne warianty. Moim zdaniem wystarczy zaledwie jeden egzemplarz, gdy budujemy przekrojowy zbiór polskich monet. Jednak, kiedy okres SAP jest dla nas ważny, to absolutnym minimum jest 5 sztuk, po jednej z każdej grup „kropkologicznych”. Oczywiście, jeśli ktoś, tak jak ja deklaruje, że zbiera warianty to liczba 15 jest jak najbardziej adekwatna. Sam mam dwie monety, zatem wyruszyłem już w długą drogę do uzbierania kompletu J. Trzeba jednak przyznać, że nie wszystkie warianty okażą się takie łatwe do zebrania i całkiem możliwe, że nie tylko kasa jest potrzebna do kolekcjonowania monet Poniatowskiego w dobrych stanach, ale tez cierpliwość, kontakty i szczęście. Z pewnością będą takie stemple, które wytrzymywały dłużej i udało się wybić nimi większy nakład niż średnia, która dla nakładu 77 618 sztuk wynosi 5 175 sztuk. Jednak natura nie znosi próżni i również można spodziewać się, że pojawią się nam również takie warianty stempla, których wybito niewiele, bo narzędzie zawiodło niedługo po tym jak zaczęto go używać. Przekonajmy się już niebawem J.

Zanim przejdziemy do kolejnych etapów, jakimi będzie analiza rozkładu procentowego poszczególnych wariantów w przebadanej próbie, określenia szacunkowego nakładu każdego z nich, podejścia pod stopnie rzadkości a w końcu do prezentacji każdego z wariantów wraz ze standardowym opisem – zaproponuje mały wstęp. Gdybym zapytał, która z 5 głównych grup jest najczęściej spotykana, a która wręcz przeciwnie, to, jaka byłaby prawidłowa odpowiedź? Ja to wiem i się ta wiedza podzielę. Teraz właśnie dla tej grupy miłośników monet SAP, którzy zdecydują się mieć „tylko” 5 talarów przedstawię tabelę z rozkładem procentowym każdej grupy w badanej próbie 371 monet.
Jak widać wyniki po grupach rozkładają się w miarę równo. Niespodzianką dla mnie jest najmniejsza ilość zaobserwowanych monet w GRUPIE 1. Akurat mam jednego talarka z tego zakresu w zbiorze, stąd wydawało mi się subiektywnie, że jest to dosyć liczna grupa, kto wie czy nawet nie najliczniejsza. Jak widać byłem w wielkim błędzie. Pozostałe cztery grupy wydają się być zrównoważone. Teraz przypomnimy sobie, że według Edmunda Kopickiego talar z 1766 według w skali Emeryka Hutten-Czapskiego, oceniony został na stopień R2. Można się z tym zgodzić, bo oznacza to, że do naszych czasów zachowało się od 3 001 do 15 000 monet. Zakładając na wstępie, że liczba zachowanych monet jest gdzieś po środku tego sporego zakresu, otrzymamy 9 000 egzemplarzy. Dzieląc tą oszacowaną ilość pomiędzy 5 grup talarów, to od razu każda z nich zyskuje po jeden stopień i pojawia się nam już R3. Zatem mieli racje autorzy najnowszego katalogu, którzy sugerowali, że już czas na nowe podejście do określenia stopni rzadkości dla tego talara. Na podstawie prostej analizy, którą dziś proponuje, można się o tym będzie przekonać.  I to będą już wszystkie nowe informacje, jakie mam dla kolekcjonerów interesujących się jedynie zebraniem 5 egzemplarzy, po jednym z każdej grupy.

Teraz przechodzę do „hardcorów”, czyli kolekcjonerów monet SAP chcących usłyszeć informacje bardziej szczegółowe, dotyczące wszystkich 15 wariantów. Oj będzie się działo J. Zacznijmy od podobnego ćwiczenia jak u góry, czyli od procentowego rozkładu każdego z wariantów w badanej próbie 371 sztuk. Wyniki prezentuje tabela u dołu.
 Teraz mamy już naoczne świadectwo, jakich konkretnie wariantów zaobserwowałem więcej a jakich mniej. To, co rzuca się w oczy to górna granica 10% i dolna 1%.  Te najpopularniejsze są 10-cio krotnie bardziej liczne, co świadczy o tym, jakie stemple wytrzymały nawet 8 tysięcy uderzeń a które już po kilkuset nie nadawały się do dalszego użytku. Dwa warianty o najmniejszym rozkładzie, zapewne w dalszej części okażą się najrzadsze, więc już teraz warto porównać je z tymi, jakie posiada się w swoich zbiorach, lub tymi wystawionymi do sprzedaży.  

Drugim krokiem będzie odniesienie procentów do nakładu i oszacowanie ile sztuk każdego z wariantów, teoretycznie opuściło warszawski zakład w 1766 roku. To prezentuje kolejne zestawienie.
Sumując wszystkie liczby, otrzymamy pełen nakład talara, z 1766, który przypomnę wynosił 77 618 egzemplarzy. Rozkład procentowy w tabeli powyżej podałem bez miejsc po przecinkach, stąd teraz można dopiero zobaczyć, że 1% WARIANTU 1.3 to nie jest to samo, co 1% WARIANTU 2.4. Jak widać, po uwzględnieniu różnice są spore. Interesujące jest tez to, że dwa warianty z GRUPY 3 uzyskały dokładnie taka samą ilość i rozkładają się wewnątrz grupy po 50%. Dwa egzemplarze, które posiadam są „średnie na jeża”, czyli ani unikalne ani też wyjątkowo liczne.

Teraz zajmijmy się ostatnim podejściem, czyli próbą nowoczesnego podejścia do wyznaczenia stopni rzadkości każdego z wariantów. Edmund Kopicki dawał R2 i już wyżej założyliśmy, że może to oznaczać w sumie około 9 tysięcy talarów, z 1766, które przetrwały do naszych czasów. Będzie to dla mnie założenie wyjściowe. Odnosząc 9 000 egzemplarzy do nakładu 77 618 otrzymujemy współczynnik „przetrwania” wynoszący 11,6%. Po kaskaderskim założeniu mówiącym, że wszystkie 15 wariantów zachowały się w jednakowej ilości, wynoszącej 11,6% swojego pierwotnego nakładu, pozostaje nam już tylko zrobić dalsze wyliczenia by ustalić ile ich zostało do teraz. Nie będę prezentował tych danych, każdy może je sobie zrobić na swój użytek. Za to od razu przejdę do autorskiego podejścia wyznaczenia stopni rzadkości. W tabelce poniżej znajdziecie propozycję według skali hrabiego Hutten-Czapskiego dla polskich monet historycznych.
No ładnie wyszło J. Jak widać z matematyki wyszło nam, że poszczególne warianty talara z 1766 roku, zawierają się w przedziale pomiędzy stopniem R3 a R5. Podchodząc do zbierania talarów wariantami, okazuje się, że praktycznie każda z monet jest w miarę rzadka i nieliczna. Oba moje warianty wylądowały w R3. Mogło być lepiej, ale dobre i to J.

Teraz przechodzę do tradycyjnego opisania i pokazania monet z każdego wariantu. Do swojego nazewnictwa, jakie stosowałem w dzisiejszym artykule dodam teraz oznaczenia z najnowszego katalogu monet SAP. W końcu to nie ja tu jestem znawcą numizmatyki. 

TALAR 1766

WARIANT 1.1 – w katalogu monet SAP jako 32.a
GRUPA 1 -> kropka po COLONIEN, kropka po 1766, kropki po FS
Prawy wieniec -> układ „góra XXE- dół CAP”
Dodatkowa cecha -> „pierwszy liść nad GREGE przed 1”.
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 5 649 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R3

WARIANT 1.2 – w katalogu monet SAP jako 32.a1
GRUPA 1 -> kropka po COLONIEN, kropka po 1766, kropki po FS
Prawy wieniec -> układ „góra nicXnicX- dół CAP”
Dodatkowa cecha -> „pierwszy liść nad GREGE celuje w 7”.
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 3 138 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R4

WARIANT 1.3 – w katalogu monet SAP jako 32.a2
GRUPA 1 -> kropka po COLONIEN, kropka po 1766, kropki po FS
Prawy wieniec -> układ „góra XXX- dół CCnic”
Dodatkowa cecha -> „pierwszy liść nad GREGE celuje w 1”.
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 418 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R5

WARIANT 2.1 – w katalogu monet SAP jako 32.a3
GRUPA 2 -> bez kropki po COLONIEN, kropka po 1766, kropki po FS
Prawy wieniec -> układ „góra XnicE- dół CCP”
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 4 603 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R4

WARIANT 2.2 – w katalogu monet SAP jako 32.a4
GRUPA 2 -> bez kropki po COLONIEN, kropka po 1766, kropki po FS
Prawy wieniec -> układ „góra XXE – dół AA”.
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 6 486 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R3

WARIANT 2.3 – w katalogu monet SAP jako 32.a5
GRUPA 2 -> bez kropki po COLONIEN, kropka po 1766, kropki po FS
Prawy wieniec -> układ „góra XnicE/X – dół CCnic”.
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 6 486 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R3

WARIANT 2.4 – w katalogu monet SAP, jako 32.a6
GRUPA 2 -> bez kropki po COLONIEN, kropka po 1766, kropki po FS
Prawy wieniec -> układ „góra XnicX – dół AAP”.
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 1 046 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R4

WARIANT 3.1 – w katalogu monet SAP, jako 32.a7
GRUPA 3 -> bez kropki po COLONIEN, bez kropki po 1766, kropki po FS
Prawy wieniec -> układ „góra nicX – dół AAP”
Dodatkowa cecha -> „odstęp w dacie 17 66”
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 7 950 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R3

WARIANT 3.2 – w katalogu monet SAP, jako 32.a8
GRUPA 3 -> bez kropki po COLONIEN, bez kropki po 1766, kropki po FS
Prawy wieniec -> układ „góra XXE – dół CCA”.
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 7 950 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R3

WARIANT 4.1 – w katalogu monet SAP, jako 32.a9
GRUPA 4 -> kropka po COLONIEN, bez kropki po 1766, bez kropek po FS
Prawy wieniec -> układ „góra XnicE – dół AAP
Dodatkowa cecha -> „pierwszy liść nad GREGE celuje w 1”
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 6 904 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R3

WARIANT 4.2 – w katalogu monet SAP, jako 32.a10
GRUPA 4 -> kropka po COLONIEN, bez kropki po 1766, bez kropek po FS
Prawy wieniec -> układ „góra XnicE – dół RCAnicP”
Dodatkowa cecha -> „pierwszy podwójny liść nad GREGE celuje w 1”
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 3 975 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R4

WARIANT 4.3 – w katalogu monet SAP, jako 32.a11
GRUPA 4 -> kropka po COLONIEN, bez kropki po 1766, bez kropek po FS
Prawy wieniec -> układ „góra XXnicE – dół CCnic”
Dodatkowa cecha -> „pierwszy podwójny liść nad GREGE celuje w kropkę”
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 5 440 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R3

WARIANT 5.1 – w katalogu monet SAP, jako 32.a12
GRUPA 5 -> bez kropki po COLONIEN, bez kropki po 1766, bez kropek po FS
Prawy wieniec -> układ „góra XnicE – dół CA”
Dodatkowa cecha -> „po 2 kamienie w koronie zamiast 5”
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 4 184 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R4

WARIANT 5.2 – w katalogu monet SAP, jako 32.a13
GRUPA 5 -> bez kropki po COLONIEN, bez kropki po 1766, bez kropek po FS
Prawy wieniec -> układ „góra XnicE” – dół CAnic”
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 6 904 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R3

WARIANT 5.3 – w katalogu monet SAP, jako 32.a14
GRUPA 5 -> bez kropki po COLONIEN, bez kropki po 1766, bez kropek po FS
Prawy wieniec -> układ „góra nicXE – dół CCnic”
Dodatkowa cecha -> „brak pałąków w koronie”
Nakład rocznika 77 618 egzemplarzy
Szacowany nakład wariantu 5 440 sztuk
Szacowany stopień rzadkości R3

Oj nie pogniewałbym się gdyby tak właśnie wyglądał mój zbiór talarów z 1766 roku. Wszystkie 15 wariantów razem obok siebie. Smakowity widok.  Mniam.. Mniam.. J

Na koniec jeszcze o rantach, czyli kilka zdań o trzeciej stronie monety. W katalogu autorzy zwrócili uwagę, że również ten element, (gdy mu się bliżej przyjrzeć) wykazuje znaczną odmienność. Okazuje się, że do wybicia nakładu użyto kilku zestawów trójdzielnych narzędzi do wykonania zdobionego rantu talara. Poszczególne kompozycje różnią się zarówno wielkością jak i kształtem lilijek. Musze przyznać, że przez chwile podążyłem za tym tropem i rzeczywiście zaobserwowałem znaczne różnice. Jest spora grupa monet, których ranty wyglądają jak „liście winogrona” (nie jestem dobry z przyrody). Inne mają ranty ze wzorem lilijek nieco podobnym do dwuzłotówek. Problem polega jednak na tym, iż co do zasady, ranty są tym elementem, który niszczy się najszybciej/najbardziej podczas obiegu i często wzór jest na tyle wytarty, że trudno jest określić jego konkretną odmianę. Do badania nadają się jedynie bardzo dobrze zachowane egzemplarze. I tu dochodzimy do kolejnej trudności. Korzystając w ze zdjęć aukcyjnych próżno jest szukać fotografii tej strony monety. Stąd baza monet z rantami, jaką dysponowałem nie była wielka. Ograniczała się do moich własnych sztuk oraz tych monet, które badałem wykonując kwerendy w muzeach. Mimo tego, że to najczęściej akurat bardzo dobrze zachowane sztuki, jednak i tak ich ilość nie pozwoliła mi na użycie tych danych w dzisiejszym badaniu. Może jeszcze powrócę do tematu, kiedy będę dysponował większą ilością materiału do analiz. Teraz tylko sygnalizuje, że nie wszystko jest tu jeszcze jasne i odkryte. Jest całkiem duża sfera wymagająca dalszych badań, do czego zachęcam miłośników mennictwa SAP. W końcu patrząc po popularności, jaką cieszy się ten okres wśród kolekcjonerów, jest nas naprawdę spora gromadka J.

Ok na dziś już kończę temat talarów z 1766. Aż dwu długich wpisów potrzebowałem na to, żeby opowiedzieć ich historie, opisać i pokazać wszystkie znane mi warianty oraz rzucić nowe światło na klasyfikacje dzięki zbadaniu kilku setek egzemplarzy. To był długa, czasem żmudna, ale w efekcie bardzo przyjemna praca. Obcowanie z tak pięknymi numizmatami, badanie ich z każdej strony i dowiadywanie się nowych rzeczy, jest samo w sobie przyjemnością, więc nie był to dla mnie czas stracony.  Mam nadzieję, że ta praca przyda się również miłośnikom monet SAP i przyczyni się do popularyzacji naszego pięknego hobby. Najbardziej wytrwałym, dziękuję za doczytanie… aż do tego miejsca J.

W dzisiejszym wpisie korzystałem niżej wymienionych publikacji: Edward hrabia Raczyński „Gabinet Medalów Polskich”, Władysław Terlecki „Mennica Warszawska”, Mieczysław Kurnatowski „Przyczynki do historyi medali i monet Polskich bitych za panowania Stanisława Augusta”, katalogu „Monety Stanisława Augusta Poniatowskiego” duetu Parchimowicz/Brzeziński, artykułu Rafała Janke „Co na razie wiemy, a czego nie wiemy o talarach Stanisława Augusta Poniatowskiego” z Przeglądu Numizmatycznego nr 4/2009. W artykule wykorzystałem też informacje i zdjęcia pochodzące z Muzeum Narodowego w Warszawie, wystawy „Skarby Mennicy Warszawskiej” która miała miejsce w 2016 w Łazienkach oraz archiwów aukcyjnych Warszawskiego Centrum Numizmatycznego, Gabinetu Numizmatycznego Damian Marciniak, Antykwariatu Numizmatycznego Michał Niemczyk, portali aukcyjnych sixbid.com, NumisBids.com, ebay.com, Allegro.pl oraz wyszukanych przez google grafika.

sobota, 4 listopada 2017

Falsyfikaty, kopie i repliki talarów SAP, czyli „nefrytowa zaraza” ze zbiorów po dziadku kolekcjonerze.

Cześć, dzisiaj kolejna odsłona cyklu poświęconego fałszerstwom, podróbkom, kopiom i replikom srebrnych monet Stanisława Augusta Poniatowskiego. Generalnie wszystko, co nie jest oryginałem będzie dziś w kręgu mojego zainteresowania. Po opisaniu poszczególnych nominałów, zaczynając od najdrobniejszego grosza, dziś czas na najbardziej spektakularną monetę okresu SAP, jaką w II połowie XVIII wieku był talar. W końcu, talar to nie byle co - najbardziej wartościowa obiegowa moneta srebrna wybijana w mennicy warszawskiej. Z jednej strony, to wielka pokusa dla fałszerzy różnej maści chcących szybko zbić fortunę, z drugiej jednak strony – równie wielkie wyzwanie techniczno-plastyczne z uwagi na wyjątkowy kunszt medalierski oraz technikę bicia oryginalnych monet, których podrobienie, w czasach, kiedy były jeszcze w biegu, było prawdziwym wyzwaniem. Przygotowując się do napisania tego artykułu zbadałem ogromną ilość materiału w poszukiwaniu śladów numizmatów, których oryginalność jest dyskusyjna. Od kwerend w muzeach, przez liczny materiał pojawiający się w interecie, przez wcześniejsze publikacje o fałszerstwach, aż po portale z urobkiem z chińskich fabryk podróbek. W efekcie tego przeglądu zgromadziłem najliczniejszy ilościowo materiał spośród wszystkich opisanych dotychczas na blogu nominałów. Monet do pokazania będzie dziś naprawdę sporo, co od razu może świadczyć o tym, że to właśnie tego ten typ monety był przez wieki kopiowany zdecydowanie najczęściej. To, co nas dziś czeka to między innymi fałszerstwa z epoki, najczęściej wytwarzane w formie odlewów. Będzie też kilkanaście późniejszych podróbek wykonanych na szkodę kolekcjonerów. Trzecią, równie liczną grupą zaprezentują się nam również nowoczesne kopie, repliki i podróbki, wykonane w ostatnich latach z różnych materiałów i … pobudek. 

Paradoksalnie, w czasach, kiedy nasz rynek zalewają niskiej, jakości podróbki rodem ze wschodu, dla tej trzeciej grupy monet, które wykonano w ostatnim 50-cioleciu, to właśnie powody, z jakich je wytworzono okazują się kluczowe. Z całą pewnością, bowiem, nie każda kopia czy replika, jaka została kiedyś wykonana i teraz krąży gdzieś po numizmatycznym rynku, została wykonana w niecnym celu. Zapewne nie oszustwo mieli na myśli członkowie Polskiego Towarzystwa Archeologicznego i Numizmatycznego, którzy w latach 1965 - 1975 wpadli na pomysł wykonania kopii najcenniejszych i najrzadszych monet polski królewskiej. Monety te były wykonywane w nakładach po około 200 egzemplarzy i rozprowadzane wyłącznie pomiędzy członków towarzystwa. Kopie rodem z PTAiN wykonywano ze srebrzonego i patynowanego bizmutu. Żeby kopie nie były wykorzystywane z złych intencjach, to każdą z monet dodatkowo znakowaną puncą „f”. Nabita litera nie oznaczała oczywiście „f” jak fałszerstwo, tylko było to „f” pochodzące od wyrazu facsimile. O jakiekolwiek złe intencje, trudno jest również posądzać muzealników, którzy powszechnie zlecali tworzenie kopii najcenniejszych numizmatów, w celu ich eksponowania w muzealnych gablotach zamiast oryginałów, które w tym czasie deponowano w bezpiecznym miejscu. Powodowała nimi przecież chęć ochrony cennego zabytku. I tu dochodzimy do meritum. Z technicznego punktu widzenia kopie monet często nie wykazują żadnych widocznych różnic względem falsyfikatu. To właśnie intencja powstania tych monet jest głównym wyróżnikiem, do jakiej podgrupy zaliczymy dany nieoryginalny wyrób. Można uznać, że przed pojawieniem się wschodnio-chińskiego zalewu podróbek, kopie tworzono z pozytywnych intencji, z myślą o propagowaniu numizmatyki i ochronie zbiorów. Ta idea niestety dziś się zdezawuowała i nie wytrzymuje XXI wiecznych realiów. Do gry w kopie włączyły się inne podmioty, czując zarobek na tego typu produkcjach.

Nie trzeba szukać daleko, więc idźmy dalej i zobaczmy jak te intencje się powoli zmieniały. XX-wieczna Mennica Warszawska jest kolejnym źródłem produkcji nieoryginalnych monet historycznych. W dalszej części pokaże kilka ich wyrobów, w tym doskonale znaną replikę talara 1766, którą wybito na uczczenie 200 rocznicy istnienia zakładu. Trudno ganić mennicę za to, że na swoje święto wybrała akurat jedną z monet swojego założyciela, króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jednak mennica już nie była tak „krystaliczna” jak dwa wcześniejsze przykłady. Mennica nie poprzestała na jednej próbie, gdyż wyczuła koniunkturę i zaczęła bez ładu i składu wybijać repliki monet SAP sprzedając je kolekcjonerom ze znacznym zyskiem. Czemu miały służyć kolejne serie replik monet Poniatowskiego, trudno dziś odgadnąć. Zapewne są na ten temat jakieś oficjalne dane, jednak należy być świadomym, że głównym motorem przedsiębiorstwa był zysk na sprzedaży i tak na ten fakt należy spojrzeć.  Ok mennica zarabiała czcząc swojego założyciela, jednak z żadnym stopniu nie zamierzała wprowadzać w błąd miłośników monet Poniatowskiego i nigdy nie twierdziła, że ich repliki to oryginały ze stempla Holzhaeussera. Może i tak, jednak moim zdaniem, produkując nowoczesne błyskotki służące wyłącznie do kolekcjonowania, skutecznie wypaczała idee numizmatyki, wytwarzając produkt zastępczy. Produkt łatwo osiągalny do pozyskania, czym odciągała całe rzesze młodych miłośników monet od poznania prawdziwej numizmatyki królewskiej. Jak dla mnie, w ostatnich dziesięcioleciach Mennica Warszawska nie ma żadnych powodów do dumy. Z zakładu z historią, stała się nowoczesna firmą nastawiona na zysk za wszelka cenę. Nie zdziwiło mnie, więc, że zamknięto na głucho Salę Gabinetu Numizmatycznego a wzięto się za deweloperkę i w na działce na ulicy Żelaznej buduje się apartamentowce i biura. Jednak to nie mennica będzie dziś „głównym daniem” na blogowym grillu. Osobnym przykładem, wymagającym swojego akapitu w dzisiejszym wpisie jest działalność bardzo dobrze znanego miłośnikom monet, szczecińskiego wydawnictwa Nefryt należącego do Janusza Parchimowicza. Tytuł dzisiejszego wpisu, inspirowany został właśnie przemyśleniami na ten temat. W dalszym fragmencie będę się czepiał nieco, tej nierozsądnej i w efekcie szkodliwej działalności tego podmiotu.  Jak widać na ilustracji poniżej, to właśnie temu przedsiębiorstwu, osobiście przypisuje decydujący udział w wywołaniu powszechnej zarazy, która na naszym rynku numizmatycznym przejawia się wysypem kopii talarów z okresu Polski Królewskiej. Więcej o tym będzie dalej… 


To właśnie znany znawca numizmatyki i autor poczytnych publikacji, Janusz Parchimowicz oraz jego wydawnictwo „Nefryt”, postanowili nie patrzeć bezczynnie na rodzącą się dziwaczną modę na repliki monet historycznych bitych w mennicy. W tym celu, w latach 2005 - 2010 wyprodukowali całkiem nowy produkt kolekcjonerski, w postaci przekrojowego zestawu kopii „grubych” monet z okresu polski królewskiej. Oryginały tych numizmatów są z reguły rzadkie i niedostępne dla nawet średniozamożnego miłośnika monet, stąd postanowiono stworzyć kompletny produkt, ukazujący piękno dawnych polskich talarów wraz z całą infrastrukturą ułatwiająca ich kolekcjonowanie. Aby słowo ciałem się stało, słowackiej mennicy Kremnica zlecono przygotowanie stempli i wybicie setu zawierającego 32 egzemplarze srebrnych kopii polskich talarów w limitowanym nakładzie 1000 kompletów. Do produkcji użyto srebra próby 0,925. Każda moneta posiada na rancie wybity numer serii a na awersie dodano wypukłe oznaczenie z literą „K”, co oznacza kopie. Tak przygotowane komplety wraz z albumem do kolekcjonowania, kartami opisującymi poszczególnych władców i ich numizmaty zalały sklepy internetowe i aukcje znajdując całkiem wielu zwolenników. I pewnie można by nad tą inicjatywą przejść do porządku dziennego lub nawet jej przyklasnąć. Ot biznes dochodowy jak każdy, a do tego ciekawa forma z pewną wartością edukacyjną. Jednak historia nie znosi próżni i bardzo często z biegiem czasu dobre intencje zamieniają się w koszmar. W naszym przypadku, produkcja talarów Parchimowicza (jak nazywają je w aukcjach) zmieniła obraz polskiego handlu monetami i dało początek powszechnej zarazie falsyfikatów.

Problem pojawił się na dobre w kilka lat po tym, jak za sprawą wydawnictwa Nefryt, w krajowym handlu nagle pojawiły się nieźle wykonane kopie monet, które nie są łatwo dostępne w oryginałach. Ten fakt wykorzystali różnej maści fałszerze, którzy na ich wzór rozpoczęli produkcje falsyfikatów tych kopii.  Przy okazji czasem nawet rezygnując ze specjalnego oznaczania monet literą „K” i w ten sposób upodobniając je do oryginałów. Kolejna fala produkcji podróbek, nie poprzestała jednak na tym i dodatkowo starano się zastosować odpowiednie stopy metali, by fałszerstwa były bardziej podobne do oryginałów. O talarach Parchimowicza pamięta już mało, kto. Komplety srebrnych monet spoczywają zapewne na godnych miejscach u amatorów tego typu numizmatów. Jednak fali chińskich podróbek już nie uda się zatrzymać. Dzisiaj każdy może wejść sobie na największy portal aukcyjny i porównać oferowane tam fałszywe monety, które w przemysłowych ilościach są produkowane, sprowadzane i sprzedawane w kraju, do ich szczecińskich pierwowzorów. Nie ulega wątpliwości, że to bezpośrednie pokłosie inicjatywy firmy Janusza Parchimowcza. Porównując asortyment fałszywych kopii, jaki pojawia się w handlu moneta po monecie, możemy zyskać pewność, że w Azji nie trudnią się prawie wcale fałszowaniem polskich talarów. Oni biją kopie replik, które wcześniej sami Polacy oficjalnie zamówili i wybili sobie w Kremnicy. I tak, jeśli dołączymy do tego próby sztucznego postarzania i patynowania tych podróbek oraz jeśli dodamy „specyficzne” opisy aukcji, na których są oferowane uzyskamy właściwy obraz rynku w okresie zarazy. Obraz, na którym występuje znaczna ilość pseudo-biznesmenów, którzy za 5-10 złotych są skłonni oszukać niedoświadczonych miłośników monet wypisując na aukcjach niestworzone historie o pochodzeniu sprzedawanych numizmatów. A są to historie niezwykłe. Najczęściej te kopie są opisane, jako monety, których oryginalność nie jest pewna, a które pochodzą od zmarłych kolekcjonerów, dziadku kombatancie czy też, jako przypadkiem znalezione na starym strychu. Zdążają się tez nawet pseudo-firmy numizmatyczne zaangażowane w dystrybucje wszelkiego rodzaju kopii. Z opisów ich aukcji można wysnuć wniosek, że istnieje wielka grupa kolekcjonerów, która do zbioru włącza nowoczesne repliki w zamian monet oryginalnych, na których nigdy ich nie będzie stać. Uważam jednak, że to wygodna wymówka firm sprzedających to badziewie i praktyce, taka grupa kolekcjonerów nie istnieje (wyjątki się pewnie zdarzą). Jaki bowiem może być sens, kupienia kopii za 2zł i włączenia jej do zbioru? Czy to ma imitować oryginał za 100 000 złotych? Jakoś nie wierze, że są miłośnicy numizmatyki budujący kolekcje w ten sposób. Ta niezrozumiała praktyka, jest obecnie naszą aukcyjną codziennością. Jednych to śmieszy, innych straszy, mnie jedynie brzydzi. I stąd pomysł na tytuł dzisiejszego wpisu. Nefrytowa zaraza, brzmi całkiem spoko i może to określenie się przyjmie J. Poniżej jako przykład, zestaw kopii talarów z Nefrytu zestawiony z kilkoma z setek aktualnie trwających aukcji, na których oferuje się podróbki. Ilustracja w typie znajdź 2 różnice L.
Koniec grilla. Zanim przejdę do opisu nieoryginalnych talarów SAP, wypada mi się jeszcze zgodzić z wnioskiem Jerzego Chałupskiego zawartym w dość historycznym artykule z początku wieku. Pan Jerzy wnioskuje w nim, żeby „uczciwe kopie” były wykonywane wyłącznie z metali nieoryginalnych oraz posiadały nieusuwalne oznaczenia. Ta myśl jest cały czas aktualna, bo jak widać po działaniach Mennicy Warszawskiej, wydawnictwa „Nefryt”. Skarbnicy Narodowej (ci to dopiero przeginają…) i innych firm wprowadzających na nasz rynek repliki i „oficjalne kopie” – bardzo łatwo idzie wykorzystać te monety, jako surowiec do tworzenia ich fałszywych bytów. Czy samo niezniszczalne oznaczenie kopii wystarczy, żeby nikt nie pomyślał, że oferowane okazyjnie monety są oryginalne? Pewnie nie. Brak wiedzy u przypadkowych kupców oraz bezkarność paserów oferujących „te cudaki” sprawia, że stale na aukcjach internetowych pojawiają się kolejne, co raz to nowe podrobione monety. Taki mały apel, na koniec tego akapitu. Może by tu, w wolnej chwili, „dobra zmiana” jakoś zadziałała i ukróciła te praktyki? Mr. Ziobro do you hear me now? J.

A teraz już koniec gadania i wracam do monet. Skoro do pokazania jest ich tak wiele (sam jeszcze nie wiem ile ich będzie) to w celu systematyzacji będziemy poruszali się rocznikami. Zaczniemy od wszelkiego rodzaju podróbek monet z roczników bitych na początku panowania Poniatowskiego i zgodnie z kalendarzem będziemy poruszali się aż do roku, 1795 w którym to wybito ostatnie talary SAP.  Ponieważ zdjęcia z mojego bloga, pokazują się potem w ogólnodostępnej sieci, zdecydowałem, że nie powinny istnieć sobie bez kontekstu i dla pewności wszystkie oznaczyłem słowem COPY. Na początek na nasz warsztat bierzemy próbne talary z lat 1765 – 1766.

ROCZNIK 1765

1765.1) PRÓBNY TALAR MORIKOFERA – występuje na rynku w licznych kopiach. W oryginale ekstremalnie rzadki, od zawsze budził zainteresowanie miłośników monet i fałszerzy. Pisałem o tej monecie dużo więcej w październiku, zainteresowanych odsyłam do tego wpisu. Poniżej kilka przykładów nieoryginalnych produkcji. Na dobry początek seria trzech kopii próbnego talara, pochodzące ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie. Opis monet zgodnie z danymi sygnowanymi przez kustosza Annę Bochnak.

1765.1a) XX-wieczny odlew wykonany ze stopu metalu koloru srebrnego. Waga 34,66g ; średnica 42,6mm; grubość 4,5mm. W sieci dostępne tylko zdjęcie awersu. Całkiem udana robota. Szczególnie portret i rysy Poniatowskiego oddane bardzo dokładnie. Gorzej z liternictwem w napisach otokowych, które wykazuje standardowe cechy niezbyt dokładnego odlewu. 

1765.1b) Kolejna próba bardzo podobna do poprzednika. Nic dziwnego, gdyż to kolejny XX-wieczny odlew z bardzo podobnego stopu metalu koloru srebrzystego. Waga 34,42g; średnica 42,6mmm i grubość 4mm. Identyczna średnica i bardzo zbliżona waga może sugerować o wspólnym źródle pochodzenia obu odlewów. Analizując zdjęcia, dostrzegalne różnice są subtelne. Jeśli miałbym je jakoś określić, to zwróciłbym uwagę na minimalnie gorsza jakość tła w pozycji 2b. Pozostałe szczegóły są niemal identico.

1765.1c) Trzecia moneta z MNK jest już bardziej odmienna. I tym razem mamy do czynienia z XX-wiecznym odlewem, jednak w tym przypadku za surowiec posłużył inny stop metalu, określony przez muzeum, jako ołów i/lub cyna. Jak widać na zdjęciach poniżej, wybór materiału ma wielki wpływ na upodobnienie kopii do oryginału. Problem, jaki napotkał fałszerz to prawdopodobnie technologia, gdyż o wiele łatwiej było mu wykonać odlew w bardziej plastycznych i miękkich metalach. Jednak utrata, jakości jest aż nadto widoczna. Moneta ma średnicę 42,4mm, waży 28,42g a jej średnica wynosi 4mm.

1765.1d) Pozostając jeszcze przez chwile w kręgach muzealnych, chciałbym zaprezentować odlew będący w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Tym razem mamy do dyspozycji zdjęcia obu strony monety. To, co zapewne rzuca się w oczy, to sporo gorsza jakość wykonania niż kopie krakowskie. Tu również mamy do czynienia z odlewem, którego surowcem był materiał koloru srebrzystego, jednak jak widać technika, jaką posługiwał się ten konkretny fałszerz była daleka od ideału. Metal jest bardzo jasny, wygląda jak wypolerowane aluminium. Zastrzeżenia można mieć praktycznie do każdego elementu, od nieudanego i niespójnego tła, koślawych liter w napisach aż po niewyraźne rysunki. Szczególnie rewers z herbami wygląda naprawdę kiepsko. Na żywo jest jeszcze gorzej J.

1765.1e) Kolejna moneta pochodzi z rynku numizmatycznego. To akurat całkiem udana kopia wykonana metodą odlewu w srebrze. Sprzedana na aukcji WCN w 2005 roku za kwotę ponad 2,5 tysiąca złotych. Waga talara 38,04g. Cena robi wrażenie. Zapewne zrobiła też je na kierownictwu wydawnictwa „Nefryt” oraz na całej reszcie próbujących swoich sił w fałszerskim fachu.
1765.1f) Tym razem będzie to kopia, której zdjęcie zamieszczono w 107 numerze Gdańskich Zeszytów Numizmatycznych w 2012 roku. Tam w artykule poświęconym właśnie fałszerstwom monet SAP, autor Zbigniew Kutrzeba podzielił się swoja wiedzą i fotografiami fałszywych monet ze swojego zbioru. Dzięki temu właśnie wiem, jak wyglądała kopia próbnego talara Morikofera, która została wybita na zlecenie Polskiego Towarzystwa Archeologicznego i Numizmatycznego, poprzednika dzisiejszego PTN. Poniżej prezentuje to zdjęcie.
Niestety w tekście nie ma wielu informacji na temat samej monety. Wiemy tylko tyle, ze została wykonana w latach 60-tych XX wieku. Cecha charakterystyczną tej kopii, jest wklęsła litera „f” (skrót od facsimile), którą oznaczono rewers (na godzinie 5.30, obok litery „U”). 

1765.1g) Kolejna moneta, to znów współczesna kopia, jak poprzednie wykonana technika odlewu w srebrze. To, co wyróżnia tą produkcje to dwie ważne cechy. Po pierwsze na awersie znajduje się punca „Pilawa” rodu Potockich oraz na rewersie nabita została litera „f”. Kopiowanie tak rzadkiej monety, oznaczanie jej wyjątkową dla numizmatyków puncą Potockich oraz literą „f” (na godzinie 6.30, obok litery „L”), może sugerować, że jest to kolejna moneta z wyżej wspomnianych wyrobów, produkowany w latach powojennych na zlecenie PTAiN. Również bardzo dobrze wykonane, przepolerowane tło, wskazuje, że nie jest to jakiś garażowy wyrób. Moneta pokazana została w 2013 roku na forum TPZN.pl stąd wiemy, że waga tego odlewu to 33,85g oraz to, że moneta pokryła się ładną, prawdopodobnie naturalną patyną.

1765.1h) Po tych wszystkich „pięknych” kopiach czas na dalekowschodnie produkty kultury masowej. Aktualnie, na co 2 aukcji podróbek, możemy spotkać kopie o średnicy 40mm, wadze około 21g, którą przyciąga magnes J.
Na rynku występują też bardziej błyszczące kopie, które są (zdaniem sprzedawców) platerowane srebrem. Tak przynajmniej wynika z opisów aukcyjnych, ja jednak tego nie próbowałem…i nie rekomenduję tego nikomu. Akurat tak wyszło, że chińskie podróbki oznaczone zostały litera „g” jak gówno. Przypadek? Nie sądzę J.

Pierwszy rocznik i pierwszy talar za nami. Do opisania znanych mi monet potrzebowałem aż 8 zdjęć a i tak mam tę świadomość, że kopii na rynku istnieje zapewne sporo więcej. W dalszym ciągu zostajemy w otoczeniu talarów próbnych SAP i zmieniamy rocznik na 1766.

ROCZNIK 1766

1766.1) PRÓBNY TALAR PINGO – Drugą monetą do analizy na blogu, będzie próbny talar londyńskiego medaliera Thomasa Pingo. Sporo o tej monecie napisałem w ubiegłym miesiącu i pewnie dziś też będzie jeszcze okazja żeby wspomnieć o prawidłowym nazewnictwie tego numizmatu. Co do zasady ta moneta, wydaje się być rzadsza niż próba Morikofera. Ta wiedza znana była znawcom numizmatyki już w XIX wieku, stąd pierwsza próba fałszerstwa datowana jest właśnie w tym okresie. W naszych czasach, bardziej znany jest fakt, że oryginał próbnego talara Pingo wystąpił na 1 Aukcji Pawła Niemczyka i został wówczas sprzedany za grubo ponad 600 tysięcy złotych. Czym oczywiście wzbudził ogromne zainteresowanie środowiska miłośników monet. Jak więc tego faktu nie uczcić… jakąś śliczną repliką J. 

1766.1a) Zacznijmy od najsławniejszego z polskich fałszerzy monet historycznych, czyli Józefa Majnerta. Ten urodzony w roku 1813, syn medaliera mennicy warszawskiej, Gotfryda Majnerta z całą pewnością odziedziczył talent po ojcu. Po ukończeniu Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego w 1830 roku znalazł zatrudnienie, jako pracownik tej samej mennicy. Gdzie pod kierownictwem ojca rozwijał swój talent w rytownictwie stempli i medalierstwie by stać się cenionym artystą i pracownikiem. Jak to się stało, że zszedł z dobrej drogi i „po godzinach” parał się produkcją kopii najrzadszych polskich monet, to długa historia, na którą dziś nie mam miejsca. Nie będę, więc kontynuował opowieści i skupie się jedynie na monecie z okresu SAP. Fałszerz większość swoich podróbek bił stemplami "ciętymi od ręki", a jedynie około 1/3 stemplami będącymi odlewami oryginałów. Monety bite stemplami ciętymi są dosyć łatwe do odróżnienia od prawdziwych, jednak inaczej jest ze stemplami z odlewów.  Majnert robił wyjątkowo udane produkcje, gdyż „po godzinach” miał do dyspozycji całe techniczne zaplecze warszawskiej mennicy, stąd czasami jego „dzieła” są naprawdę zaawansowane pod względem technicznym i nie ustępują wiele oryginałom. Próbny talar Thomasa Pingo z 1766 roku, który znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, na tym tle nie jawi się jednak, jako udana produkcja. Raczej nie mógłby reklamować wyjątkowych talentów fałszerza. Na początek zdjęcie wykonane przez autora podczas kwerendy w MNW.
Jak widać na zdjęciach, talar Mainerta jest wiernym odwzorowaniem oryginału, stąd wydaje się być wykonany stemplem wytworzonym z odlewu. Moneta pokryta jest wiekową patyną, więc trudno jest sprawdzić, czy w naturze była równie srebrzysta, co oryginał sprzedany na aukcji. Na pierwszy plan wychodzą jednak dwie podstawowe niedoróbki związane z technologią wykonania stempla. Po pierwsze jak widać na rewersie narzędzie nie wytrzymało nacisku podczas bicia i pękło. Rysa idąca przez cały rewers świadczy o tym, że stemple praktycznie nie nadawał się już do fałszerskiej produkcji kolejnych podróbek. Druga cechą jest bardzo płytkie bicie. O wiele bardziej płaskie względem oryginału. Jeśli złożymy te płytkie bicie a tym, że stempel i tak tego nie wytrzymał, to możemy sobie wyobrazić, na jakie trudności napotkali nawet uzdolnieni fałszerze w doskonale wyposażonych warsztatach.

1766.1b) Kolejna próbą będzie odlew, którego źródłem jest publikacja ze strony ruiny i zamki.pl. Tym razem mamy do czynienia z odlewem wykonanym z żelaza. Stąd pewnie te niezbyt oryginalne wartości krążka jak średnica 41,4mm i waga 17,65g. Jakość zdjęcia nie jest najwyższa, stąd wnioski pozostawiam czytelnikom.

1766.1c) Trzecim przykładem będzie replika próbnego talara Thomasa Pingo, jaką w 2012 roku wybiła sama Mennica Polska w Warszawie. Oczywiście oficjalnie moneta została nazwana „talarem Morikofera”, gdyż kilka lat temu jeszcze nie przebijała się informacja, że to nie szwajcar jest twórcą tej próby. Replika wybita została ze srebra próby 0,925 w limitowanym nakładzie 500 egzemplarzy. Moneta ma średnicę 40mm a jej katalogowa waga wynosi 36,4g. Każdy numizmat posiada indywidualną numerację na rancie, zgodną z numerem certyfikatu. Tak swój towar zachwala sam producent: „Całość zapakowana jest w eleganckie, drewniane etui, tworząc ekskluzywny walor kolekcjonerski będący ozdobą każdej prawdziwej kolekcji numizmatycznej. [źródło: Mennica Polska S.A.]”.
 Jak widać, moneta rzeczywiście wykonana została poprawnie, zastosowano stempel zwykły. Na awersie posiada napis REPLIKA, rok produkcji 2012, oznaczenie mennicy oraz próbę srebra Ag925. To wybitne dzieło medalierskie XVIII wieku sprawia, że mimo tego, iż co do zasady nie pochwalam tego typu produkcji, muszę obiektywnie przyznać, że numizmat robi na mnie dobre wrażenie. Na pewno nie kupiłbym go i nie włączył do zbioru w zastępstwie oryginału, na który mnie nie stać, jednak potrafię docenić dobrze wykonaną pracę warszawskiej załogi.

1766.1d) No i wreszcie próba wykonania podróbki nieznanego „artysty”. Ta moneta również pochodzi z artykułu Zbigniewa Kutrzeby z GZN nr 107. Osobiście uwielbiam tego typu „romantyczne” zmagania człowieka z mennictwem. Trudno zakładać, żeby ten wyrób mógł kogoś wprowadzić w błąd, więc wstępnie zakładam pozytywne powody jego powstania.
Jak widać, jest to taka trochę „wariacja na temat” próbnego talara Thomasa Pingo. Do tego stopnia, że dopiero po napisach otokowych rozpoznałem, „co autor miał na myśli” i która konkretnie monetę chciał uwiecznić w ten sposób J. Z publikacji wynika, że moneta została wykonana również z niebanalnego stopu, gdyż jej waga wynosi 44,68g co prawie dwukrotnie przewyższa ciężar oryginału. Ot, taka fajna ciekawostka, którą chętnie widziałbym w swoim zbiorze. J

1766.2) TALAR PRÓBNY HOLZHAEUSSERA – to kolejny niezwykłej rzadkości numizmat z pierwszego roku bicia talarów za czasów Poniatowskiego. Medalier mennicy warszawskiej Jan Filip Holzhaeusser, wzorując się nieco na próbie Morikofera wykonał własny projekt talara I Rzeczpospolitej z popiersiem królewskim w zbroi. Moneta jest ekstremalnie rzadka, egzemplarz, który znam znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. A teraz kopie tego unikatowego numizmatu.

1766.2a) Sięgamy po pierwszą z kopii monet Stanisława Augusta Poniatowskiego, pochodzącą z wyżej grillowanego wydawnictwa Nefryt. Moneta jak wszystkie kopie tej serii wybita została w srebrze próby 0,925. Ma średnicę 40mm i wagę około 28g. Charakterystyczna cechą jest liczba wybita na rancie, informująca o numerze kompletu z nakładu wynoszącego 1000 zestawów.
Jak widać na awersie widnieje wypukła litera „K” a na rewersie umieszczono informację o próbie srebra Ag925.

1766.2b) Drugim przykładem będzie jedna z milionów chińskich podróbek, kopii wykonanej przez Nefryt. To właśnie ten typ monety zalał swego czasu polskie aukcje internetowe i w dalszym ciągu jest łatwo osiągalny w handlu. Moneta ta znajduje się w sprzedaży pojedynczej oraz można ją napotkać w praktycznie wszystkich próbach oszustwa polegającego na sprzedaży monet po tzw. „zmarłych kolekcjonerach” i innych tego typu nieuczciwych ofertach wystawionych w sieci. Nefrytowa zaraza w czystej postaci.
I żeby nie było wątpliwości, powyższa moneta to nie żadna kopia, to ordynarny falsyfikat i tak powinna być traktowana. Zdjęcie pochodzi z rosyjskiej strony, na której handluje się hurtowo tego typu monetami. Dla zasady dodam, że krążek ma średnicę 40mm i wagę 25,34g. Jak widać, jakość o wiele niższa niż na kopii Parchimowicza. Generalnie dno i 3 metry mułu.

1766.2c) Na rynku istnieją również nieco lepsze podróbki, których dystrybutorzy podają wagę 25,96. Może to oznaczać, że istnieje więcej niż jedno źródło skąd zaraza rozlewa się na nasz rynek. Poniżej fałszerstwo, które wizualnie wydaje mi się lepsze od poprzednika.
Moneta posiada wszystkie cechy znane z kopii Parchimowicza, jednak mnie wydaje się, że została dodatkowo sztucznie postarzona, co być może ma nadać jej więcej wartości. Wtf?

1766.2d) I na koniec przeglądu podróbek i kopii próbnego talara Holzhaeussera – hit. Prawdziwy „wynalazek” rodem ze Skarbnicy Narodowej. Firmy, która podszywając się często pod wyroby innych, bardziej uznanych mennic, produkuje masowo najróżniejsze świecidełka, które wciska nieświadomym inwestorom i miłośnikom okrągłej biżuterii.
Moneta wykonana z czystego srebra próby Ag999, ma średnicę 40mm i wagę 20g., W jakim celu została wykonana? W jakim celu gości czasem na aukcjach renomowanych firm numizmatycznych? Kasa, misiu kasa… Nic tylko kupować i włączać do kolekcji (żart) J.

1766.3) OBIEGOWY TALAR „ZBROJARZ” - trzecim talarem, jaki był fałszowany na potęgę była obiegowa moneta z 1766 roku. I teraz właśnie jej poświęcimy kilka zdań i kilka fotografii. Talar koronny Poniatowskiego w pierwszym roku bicia i obiegu przedstawiał najbardziej znane wyobrażenie nowego króla, czyli portret w zbroi. To piękna i efektowana moneta, która już w II połowie XVIII wieku była towarem luksusowym, zarezerwowanym w większości dla szlachty oraz kupców handlujących z zagranicą. Żaden prostak, czy inny biedak raczej nie mógł liczyć na dochody wyrażone w talarach, stąd można by zaryzykować tezę, ze większość rodaków w czasach I Rzeczpospolitej nie miała przez całe swoje życie styczności z tym numizmatem. Mimo nakładu wynoszącego jedynie 77 618 sztuk, wiele monet przetrwało w dobrych stanach do dzisiaj, gdyż często były przechowywane na pamiątkę w szlacheckich i mieszczańskich domach. Więcej o tej monecie będzie można poczytać na blogu w kolejnym tygodniu, ponieważ jestem w trakcie pisania 2 części wpisu poświęconego właśnie temu talarowi. Wracając do podróbek. Moneta była trudna do dobrego podrobienia przez fałszerzy w epoce. Nowoczesna XVIII-wieczna mennica warszawska miała wiele trudności technicznych z biciem oryginalnych monet dysponując nowoczesnym narzędziami i maszynami. Co więc przy tej technicznej przewadze mieli począć fałszerze w swoich warsztatach i manufakturach.  O tym przekonamy się już za chwilę…

1766.3a) Pierwsza moneta pochodzi ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie. Nie jest to egzemplarz „z epoki”, gdyż zdaniem speców z MNK podróbka została wykonana w XX wieku. Może to oznaczać, że na zadane wyżej pytanie odpowiedź brzmi: fałszerze nie trudzili się w XVIII wieku z podrabianiem tego konkretnego wzoru monety. Nie spotkałem jeszcze fałszerstwa talara zbrojarza z epoki. Nie był to unikalny numizmat, więc nie brali go „na warsztat” XIX-wieczni fałszerze. Stąd skłaniam się ku tezie o znacznie późniejszym, XX-wiecznym pochodzeniu tych produkcji. Wracając do naszej monety, na początek tradycyjnie zdjęcie wyłącznie awersu.
Moneta wykonana została technika odlewu ze stopu metali koloru srebra. Średnica 43mm, grubość krążka 2,1mm i waga 26,25g. Wszystkie te dane generalnie mieszczą się w zakresie wymiarów oryginalnej monety z 1766 roku. Jednak, jeśli produkcja jest XX-wieczna to jedynym rozsądnym powodem jej powstania jest oszukanie jakiegoś poczatkującego kolekcjonera i upodobnienie odlewu do monety poważnie podniszczonej obiegiem. Zapewne dla współczesnych miłośników numizmatyki ostatniego króla elekcyjnego, rozpoznanie cech odlewu w tej podróbce nie nastręcza zbyt wielu problemów. Jednak w pierwszej połowie XX wieku, zapewne nie było to takie łatwe. Nie dysponując odpowiednia bazą zdjęć oryginalnych monet, można było pokusić się o zwiedzenie niejednego amatora monet SAP.

1766.3b) Druga moneta pochodzi z tego samego krakowskiego muzeum. Mekki miłośników numizmatyki królewskiej, znajdującej się w dawnym pałacu hr. Emeryka Hutten-Czapskiego. To bardzo podobna podróbka, pochodząca zapewne z tego samego warsztatu fałszerskiego i pokazuje ja właśnie po to by porównać z poprzedniczką i określić „rozrzut”, z jakim możemy mieć do czynienia badając odlewy. To, że moneta pochodzi z tego samego źródła odczytuje po 4 kropkach umiejscowionych pod litera „S” na górze awersu. Są to identyczne znaki. Jest jeszcze jedna kropka w okolicach litery „A” na godzinie 10, która nie pozostawia już żadnych wątpliwości, co do pochodzenia obu podróbek. Ten sam warsztat z cała pewnością.
Druga moneta, wydaje się być wykonania nieco lepiej jeśli chodzi o tło, które moim zdaniem jest bardziej jednorodne a przez to bliższe monetom bitym stemplami. Jednak z całą pewnością jest to odlew, identycznie jak w poprzednim przypadku. Jednak to, co jest ciekawe znajdziemy w wymiarach. Średnica 42,8 – jedynie minimalnie mniejsza od falsa nr 1. Grubość 2,4mm – jest już zauważalnie większa. I w końcu masa wynosząca 29,47g jest zdecydowanie wyższa od poprzedniczki. Powiedziałbym przesadna, gdyż zdecydowanie przewyższa również oryginał, który w stanie „prosto z mennicy” miał około 28,07g. I tak, niby druga moneta wizualnie jest bliższa oryginałowi i łatwiej można by na nią oszukać kolekcjonera, ale już nie amatora mennictwa SAP wyposażonego w podstawowy instrument, jakim jest waga. Każdy miłośnik monet powinien mieć to na uwadze i stosować, jako pierwsza cecha do sprawdzenia, jeśli pojawiają się wątpliwości lub nieznane jest pochodzenie monety. To są uniwersalne zasady, które rekomenduję do zapamiętania poczatkującym adeptom tego pięknego hobby.

1766.3c) Istnieją jednak nie tylko odlewy lezące na muzealnych półkach. Są również bardzo niebezpieczne monety, z 1766, które są oferowane na aukcjach, jako oryginały. Wiem, co pisze, bo nie dalej jak dwa lata temu sam kupiłem jeden z takich talarów. Na podstawie kiepskich zdjęć z aukcji nie byłem w stanie określić, że to falsyfikat i dopiero zbadanie monety, kiedy miałem ja już w ręku nasunęło mi wiele wątpliwości. Na tyle, że postanowiłem zasięgnąć informacji innych kolekcjonerów i pokazałem monetę na forum dyskusyjnym TPZN.pl. Oto ten egzemplarz, który nie tak dawno znów był oferowany na Allegro.
Pamiętam doskonale moment, w którym wziąłem ja pierwszy raz do ręki. Nawet nie wykonując żadnych pomiarów, odniosłem wrażenie, że „coś jest nie tak” z tym talarem. Metal wydawał się jakiś tłusty w dotyku, zupełnie nie przypominał srebra SAP. Do tego tej niecentryczny kształt, bardziej przypominający jajo niż porządny okrąg. Dziwne były również miejscowe wytarcia awersu, jakby ktoś przede mną już skrobał jej powierzchnie w poszukiwaniu rozwiązania. Po zmierzeniu uzyskałem już pewność, że moneta jest niezłym odlewem wykonanym na szkodę kolekcjonerów. Średnica jajowatości dochodziła maksymalnie do 45mm. Mogło to być co prawda jakieś uderzenie, które pozbawiło ten krążek cech oryginału, jednak nie często spotyka się takie wypaczenia. Kilka miesięcy później spotkałem podobną produkcje w jednym ze sklepów numizmatycznych w Bydgoszczy. Nauczony doświadczeniem nie skusiłem się na w miarę atrakcyjna cenę i poinformowałem sprzedawcę o swoich podejrzeniach. Wydawał się zdziwiony, jednak jak było sam nie wiem. W każdym razie, na własnej skórze udowodniłem, ze przysłowie „człowiek uczy się na błędach” ma dość powszechne zastosowanie w naszym hobby J. Ja już drugiego takiego błędu nie popełniłem. Ale wracając do głównego wątku. Oczywiście nie tylko średnica okazała się dziwna. Waga 29,89g, która jak już wiemy z przykładów powyżej jest zdecydowanie wyższa od oryginału definitywnie przekreślała jej pochodzenia. Do tego doszedł rant, na którym nie było nawet śladów po wzorach, jakim charakteryzuje się oryginalny talar z 1766 pochodzący z warszawskiej mennicy. Jeśli miałbym teraz poszukać jakiegoś rozwiązania zagadki tej monety, to oprócz 99% szans na fałszerstwo napisałbym, ze istnieje, marny 1% szansy, że moneta była wyjęta z oprawy jakiejś biżuterii lub naczynia. Dzięki temu rant jest gładki a moneta cięższa, bo stopiła się z oprawą. Tłusta powierzchnie można by uzasadnić, że to było naczynie do gotowania smalcu, ale to już jest teza na pograniczu prozy SF J. Generalnie monetę oddałem właścicielowi, więc moja nauka nie zabolała, ale sugeruje, aby bardzo uważać i nie kupować monet, których zdjęcia są podejrzanie słabej jakości. To kolejna uniwersalna zasada.

1766.3d) Kolejna moneta, której zdjęcie znalazłem w internecie, na aukcji gdzie przez sprzedawcę została opisana, jako kopia. Tym razem mam tylko awers i całkowity brak wymiarów, gdyż niefortunnie zapisałem sobie tylko samo zdjęcie . Być może ktoś z czytelników podeśle mailem lub w komentarzu więcej danych, jeśli jakieś były. Zdecydowałem się pokazać ten przykład, bo zdjęcie jest bardzo dobre i z samej fotografii trudno jest wyszukać cechy charakterystyczne dla niskiej jakości odlewów. Jeśli to rzeczywiście podróbka, to przyznam, że całkiem niezła.
Na dokładnym zdjęciu widać, liczne rysy w tle. Na 1 rzut oka, ten talar wygląda na mocno obiegowy egzemplarz, jakich na rynku wiele, który został bardzo dokładnie i mocno przeczyszczony. Jednak w większym powiększeniu, pojawiają się nierówności tła oraz drobne wady blachy, których nie spotyka się zbyt często na oryginalnych monetach z tego rocznika. Podsumowując, stwierdzam, że na podstawie tego jednego zdjęcia nie byłbym w stanie wydać obiektywnej opinii. Obraz rewersu i rantu mógłby rozwiać moje obawy i potwierdzić pochodzenie tego krążka. W każdym razie z tego, co odnotowałem był sprzedawany, jako kopia, więc publikuje obraz tego zbrojarza, pozostając jednak w oczekiwaniu na pomoc miłośników monet SAP i licząc na uzupełnienie wiedzy i opisu.

1766.3e) Kolejna moneta to powrót do współczesnych wyrobów mennicy warszawskiej. Tym razem będzie to „oficjalna kopia” wybita w 1794 roku z okazji otwarcia nowego gmachu Mennicy Warszawskiej.
Krążek wykonany został z oksydowanego srebra próby Ag.999. Średnica 40mm, waga 28g. Numizmat wybito w nakładzie 2 tysięcy sztuk. Na awersie podano informacje o próbie, emitencie oraz napis KOPIA. Obecnie spotyka się już w sprzedaży kopie pokryte patyną, które upodabniają się do oryginałów. Oczywiście dla miłośników monet Stanisława Augusta Poniatowskiego odróżnienie tej kopii nie sprawia żadnego problemu, jednak prawda jest, że odpowiednio spreparowana kopia mogłaby potencjalnie zostać wykorzystana do wprowadzania w błąd jakiegoś mniej obeznanego z tematem amatora numizmatów. W każdym razie uważam, że tylko funkcją czasu jest jak ktoś to spróbuje zrobić. Te monety sporadycznie pojawiają się w sprzedaży, stąd warto obserwować jak z biegiem czasu będą zachodzić na nich zmiany.

To wszystkie kopie z lat 1765-1766 jakie na tę chwilę sobie zarchiwizowałem. Jeśli ktoś z czytelników dysponuje przykładem, którego nie ująłem to chętnie przyjmę wszelkie informacje. Proszę o przesłanie ich do mnie mailem, dostępnym w obszarze „O MNIE”, lub też bezpośrednio w komentarzu pod dzisiejszym wpisem. Obiecuje, że jeśli pojawią się jakieś nowe informacje to umieszczę je w tekście uzupełniając ten artykuł.

My tu sobie gadu gadu… a tu właśnie się zorientowałem, że zapisuję już 24 stronę tekstu w Wordzie. Co w skrócie oznacza, że znów szykuje się jakiś monstrualnie długaśny wpis. Przy okazji policzyłem też dzisiejsze ilustracje – 21 zdjęć, to nawet więcej niż średnia, więc nie ma lipy. Z uwagi na to, że umieściłem dziś wystarczająco wiele danych jak na jeden artykuł, uznałem, że nie będę dłużej testował wytrzymałości potencjalnych czytelników. Zdecydowałem się, więc zakończyć pracę na dziś i przerwać wpis w tym miejscu. Tak się składa, że jest to mniej więcej połowa materiału jaki posiadam a do opisania pozostało mi jeszcze kilkanaście fałszerskich roczników w drodze od 1795. Nie ma więc zagrożenia, nie zabraknie mi danych na napisanie drugiej części i kontynuowanie opowieści o nieoryginalnych talarach SAP w kolejnym wpisie. Planuje, że będzie to pierwszy tekst jaki pojawi się w grudniu.

Na koniec winien jestem jeszcze kilka zdań na temat tytułowej „nefrytowej zarazy”. Do tej pory pokazałem tylko jedną kopie z tego kompletu, następne monety znajda swoje miejsce w drugiej części. Jednak w kontynuacji nie będę już budował opowieści na szczecińskim „Nefrycie”, więc chciałbym ten temat zamknąć jeszcze w tym odcinku.  Muszę ze smutkiem stwierdzić, że „nefrytowa zaraza” niczego nie nauczyła Janusza Parchimowicza i jego teamu. Po takich znawcach tematu można byłoby się spodziewać, że szybko wyciągną właściwe wnioski ze swojej szkodliwej działalności. Okres Poniatowskiego w produkcji kopii rodem z Kremnicy to tylko drobny epizod, kopie talarów okresu Polski Królewskiej to już spory rozdział. Jednak na cały obraz zniszczenia, składają się liczne kolejne inicjatywy „Nefrytu”, zlecające produkcje nowych kopii obejmujących coraz to nowe okresy polskiego mennictwa. To nie jest blog o numizmatyce XIX i XX wieku, jednak trzeba jasno powiedzieć, że szkody, jakie „nefrytowa zaraza” wyrządziła w tych okresach są równie wielkie jak te dziś wspomniane przez mnie. Ogromna ilość chińskich podróbek wzorowana jest na kopiach „Nefrytu”, to bezdyskusyjny fakt, który rzuca długi cień na działalność wydawnictwa, które znamy z tak udanych publikacji jak choćby mój ulubiony katalog monet SAP. Na koniec krótki apel. Nie kupujmy kopii i nie napychajmy kieszeni oszustom. Dzisiejsza historia nie ma happy endu…

W artykule wykorzystałem informacje, materiały i zdjęci a z niżej wymienionych źródeł: Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Narodowe w Warszawie, Zbigniew Kutrzeba „Fałszerstwa z epoki monet Stanisława Augusta Poniatowskiego” Gdańskie Zeszyty Numizmatyczne nr 107 z 2012 roku, Jerzy Chałupski „Felietony Numizmatyczne” z roku 2002 i 2005 link do strony LINK ,forum Towarzystwa Przeciwników Złomu Numizmatycznego im. Tadeusza Kałkowskiego LINK ,archiwum aukcyjne Warszawskiego Centrum Numizmatycznego, archiwum aukcyjne Antykwariatu Numizmatycznego Michała Niemczyka, archiwum aukcyjne Allegro, strona internetowa ruiny i zamki LINK , zdjęcia wyszukane przez google grafika.